Ya fa años que soñaba con fer chiretas de marisco, güei be d'aber-ne por astí, pero seguro que no sapen tan buenas como yo me pensaba de nino

30 jun 2012

Guardafuens sardos

     Calotriton (Euproctus) asper

Soi tornato de un biache por a Zerdeña, a isla reino que durante sieglos fue parti d'a Corona de Aragón. A luenga propia d'a isla ye o sardo, luenga romanica ozidental. Amás se charran atras, como o catalán en Alghero, o ligur e profés, o italiano.

A cosa ye que antis de marchar miré de rechirar en o bocabulario natural - animals e matas - sardos, por si abese bella relazión intresán con o aragonés, como no fa guaire pude comprebar con o piemontés d'o norueste italiano (béigase Fuellas 207-208, u en iste binclo). Más sabendo que eba abito una relazión istorica entre Aragón e Zerdeña, que se puede trobar bien por tota ra isla. O libro de referenzia ye o Dizionario degli esseri viventi, de Antoninu Rubattu, lo trobé en a librería que bi ha en a Torre de Suris de Alghero (que ha un "escudo de la Corona d'Aragó" tallato en piedra). O resultato zaguero fue prou claro: fueras d'o sustrato común latino, o bocabulario natural sardo e o aragonés se parixen como un güego e una gallina, cosa. Bella coinzidenzia bi n'ha, como en "craba", pero prou. Ye o que tiene ista mena de lecsico, que ye prou conserbador.

Asinas as cosas, quise prebar con o sustrato ideolochico... as luengas se farchan por meyo de metaforas que estienden o conoximén fendo comparanzas. A traza de contimparar e de cuadrar as nobedaz en tacsonomías que organizan a "reyalidá" ye una muestra d'o sustrato ideolochico d'as culturas. Por exemplo, dende o Caucaso enta os Perineus, a una craba chicota e montesina, se le clama sarrio (srne, sarne, zerge...) e ye igual que se corresponda con o que a nomenclatura zientifica clama Rupicapra que Capreolus.

Con istos bastes, pensé en trobar espezies más u menos raras que fuesen comuns a os territorios aragonés e sardo pero no a puestos muito más amplos. Ascape me bino ta ro tozuelo o caso d'o guardafuens (Calotriton asper, antis Euproctus asper), que dica fa poco yera bisto por a zenzia como un chenero - Euproctus - con tres espezies, la una perinenca, l'atra corsa e l'atra sarda. A berdá ye que a cosa se'n ha embolicato e agora andan os cheneros Euproctus e Triturus tan rebisatos que no ye fázil aclarar-se.

Euproctus platycephalus, o guardafuens sardo, bibe en tres marrosas en a isla. Me'n fue ta ra más ampla, en o Parque Nazional de Gennargertu, e, en a Gola di Gorropu (Gola: congosto, foz, garganchón, gola) pregunté a os 'güidas' d'o lugar pero no se'n alcordaban. Por suerte, ixa nuei, zenando en Orgosolo, una colla de lolos de güeitanta años me dión o primer nombre: "trotta canina", truita canina. Me deziban que ye como a truita, pero que ha diens (muerde) e garras. En primeras pensé en os 'cans' benasqueses, os mastos de truita, de zereñas bariellas. Luego en una d'as descrizions que trobé en o Semontano ta "guardafuens"; me contaban que biben en as fuens de buen augua e que, si s'amana un can, le muerden en os morros ta fer-lo jopar. Más u menos o mesmo me charraba Guillermo, en Gabín, sobre os "guardafuentes", son berenosos, biben en auguas buenas pero que no cal amorrar-se, pues muerden, cal beber con un baset ta ebitar-ne. De guardafuens tamién bede ser a referenzia de  José Lisón Huguet (1) en o suyo estudio sobre Llire (Bal de Benás) d'as "salamandras" "Si bebebas aigua y acababa de pasá una salamandra, te pllenabas de mals. Cuan se'n anaba a beure ta las fuens, se chitaba un troset de pan ta ebitá es mals de la salamandra". Salamandra ye uno d'os sinonimos ta ista espezie en ixa bal.  Asobén os mitos, as ideyas, biachan en o tiempo e chiran sobre ellas mesmas, produzindo cambeos parellanos. O mito d'os menutos d'o Biello Aragón, "gnomos" buenos que amos malinos combertiban en mosquitos y esclabizaban en a suya casa, ye en Benás "diapllerons" malos que acaban con a bida de presonas que no paran prou de cuenta. O guardafuens se torna can mordedor. Asabelo. Una d'as parolas corsas ta os guardafuens d'o chenero Triturus ye "catellu / cateddu", que sinifica 'cadiello'. En a bibliografía sarda se troba una definizión relazionata: "cane'e s'abba", can de l'augua.

Bel día más tardi, en as fuesas de chigans de Tamuli, un guida d'a coperatiba Esedra me dio atro nombre que no se troba en os testos que leyé, "tiligherta d'abba", sargantana d'augua. En corso "buciartula acquaghjola" (con diptongo en -ia a ra aragonesa, dende a parola común d'a sangartana, "bucertula/lucertula"), en Benás, entre atros, "singardalla d'aigua". En anglés o nombre d'as espezies d'o chenero Triturus ye "newt" que fan deribar dende "eft", relazionato con as sargantanas. En corso, manimenos, as parolas más comuns son "vechju / vichjottu / vechchiottu..." (biello, biellet), e "tarantedda / tarentella" (salamanquesa, equibalén a o benasqués salamanquesa d'aigua, e a escarpión / escurpión / escorpión (tamién en Chistau u en oczitano). Más normal ye que se meta a o guardafuens dintro d'o prototipo d'a suya familia, a salamandra: Salamandra , salamandra d'aigua, chica u nera, las he replegato en a Alta Ribagorza, e se corresponden con atras luengas como o rumano u  l'olandés.

Guardafuens, tarcual u castellanizato, ye una parola común en o Alto Aragón, la he ascuitato en a Ribagorza, Sobrabe, os semontanos u o Sarrablo. Manimenos, como gosa pasar, en o Biello Aragón ye más común atra cualo orixen contina fosco: "tropico". Tan fosco - ta yo - como o zaguer nombre sardo ta ra espezie, "tarpa"...

A la finitiba pues, a relazión entre a metafora aragonesa "guardafuens" e as sardas "cane'e s'abba" u "trota canina" ye posible pero inzierta. Con tot, a contimparazión entre os dos lecsicos siempre ye intresán, pues como ye bien conoxito, a manca de datos ye propiamén un dato.
Por zierto, as "tilighertas" (tiliguertas) sardas son bien pinchas. Meto una foto de Podarcis tiliguerta que fize en o Capo Testa. Como o guardafuens, ye tamién endemica d'a isla.




(1) Lisón Huguet, José (1984) Algunos aspectos del estudio de una comunidad rural del Pirineo Aragonés Oriental. IFC. Zaragoza (en castellano en l'orixinal).

9 jun 2012

Crabitos de sarrio


Istas semanas son tiempo de zensos, nabesamos os mons rechirando sarrios ta saper cuantos bi n'ha. E nos trobamos con as nobedaz de a temporada: os nuebos crabitos que son naxendo en ista primabera, dimpués d'o zelo d'o agüerro pasato. Tiempos de disfrutar en a montaña.

As crabadas de fembras, crabitos e bella segalla descansan en rinconadas de tasca e peñas. Seguntes ban naxendo crabitos, en primeras no son mas que una guambra a o canto d'a suya mai, una guambra escura que tasamén se distingue cuan andan por a tasca, guambra arrimata a ras patas d'a mai, difízil de reconoxer mesmo con os prismaticos. Dimpués ban fendo conoxenzia, chugan, blincan, descubren o mundo, e se farchan guarderías; os crabitos chuntos chugando en un rolde más u menos inquieto, e as mais arredol, fendo de cleta imbisible. Asobén, as crabas más biellas son bel poco más alteras, aguaitando os periglos. Si bi n'ha, se debantan en un esbrunze y menan a crabada t'alto, a puesto seguro, en un inte.

Os segallos por a suya parti fan collas deseparatas de chobens inespertos, e os mastos ban sólos u en collas temporals. No ye raro que bel masto bixile una crabada dende una distanzia prudenzial, acucutando no más que a capeza entre as peñas, e que en caso de periglo replegue as fembras e os crabitos. Asinas lo podiemos beyer ista semana con una crabada en a Partacua... recuerdo una begata, en a benasquesa bal de Estós, en que un masclo bien pincho baixó dende as peñas d'a Gargallosa ta enfrontinar-se a una rabosa graniza que menazaba os crabitos d'a suya crabada. Con o peito por debán espachó a ra rabosa d'a tasca e, pasato lo susto, se'n tornó ta ra suya pinganeta a remugar.

Tamién puede pasar como en a foto. Os crabitos chugaban en una collada mientras as mais yeran debaxo, en a tasca, asperando que o periglo benise dende o cobaxo. En istas surtiemos por enzima, as crabas marchón e se quedón os pobres crabitos solos sin saber qué fer, mirándo-nos con cara de sorpresa.

1 jun 2012

A nebadeta e o garapatiello punchudo


O mierques nos ne baxemos ta Guara, amaitinó en un crenchoned entre arizons e pins, amán d'os Fenals, entre o lugar de Bara e a Guza; asinas claman en ixe puesto a ro que en o Semontano dezimos o Tozal de Guara. Abaixo, enta o Alcanadre, una boira cubillaba a bal. O sol acucutaba entre Cotiella e Turbón, as Treserols farchaban guambras enta o ueste e luzes enta o este, pintando nebers e terreños.

Con o cataluén e os prismaticos mirábanos ercos, bucardos que dende fa bels años biben por ixa sierra dimpués d'escapar-se d'o coto de Bastarás. Orixinals de Gredos, de una subespezie diferén a os que no fa guaire s'acotolón en Ordesa, pero a mesma que campa por os mons de Teruel e Zaragoza, combiben en o Parque Natural con dos milentas de crapas caseras furas, asalbachatas. No más plegar trobemos un bucardo - un erco masto -  de zinco u seis años con os cuernos 'de lira', e lo que, prou luen, parixeban tres pardas e un segallo. A meyo maitín s'adedicón a toziar-sen enzima de un cantal, e pudiemos parar cuenta que yeran cuatro segallos masclos de una e dos añadas. En un fenero a o canto de do yéranos, pastaba una parda, que asinas se claman as fembras d'erco.

En o sarrato que yéranos, entre as peñas, medraban matetas de chazinto d'os Perineus (Brimeura amethystina), bonica flor d'os Perineus, Mallorca e Croazia/Bosnia, azuleta. E tamién prou de nebadeta, Paronychia kapela, con os suyos petalos nacaratos, tresluzius. Ha una distribuzión parellana, dende os mons d'o Cantabrico dica o surueste d'os Alpes, en montañas. Asoziata a ista flor, e a atras d'o suyo chenero, bi ha un cuco, un garapatiello bien curioso, que puede beyer-se en a foto que ubre iste articlo, e do que astíbaxo fico atra foto con más detalle.
Ye o garapatiello punchudo,  Phyllomorpha laciniata; o de laciniata fa referenzia a ixas punchas irregulars que ha por tot o suyo cuerpo (si punchaz en a foto se tos ubrirá e beyerez millor o cuco).

Ye una espezie mediterránia, en sendito laso, dende Asia dica Canarias, chiqueta, de entre meyo e un zentimetro, con un comportamén que ye considerato unico en o mundo animal: a fembra mete os suyos güebos bien en a mata de nebadeta, bien enzima de atras fembras e mastos d'a suya espezie. Os que mete en a mata han más periglo de ser parasitatos por atros cuquez, os que cargan atros garapatiellos punchudos en a lomera gosan sobrebibir más. Ta poder tener ista estratechia, a fembra monta con más de un masto e mezcla o esperma en o suyo cuerpo antis d'a fecundazión, con o que no bi ha seguridá de quí ye o pai. E ixo que os mastos miran de 'apropiar-se' d'a fembra montando entre 20 e 35 oras cada begata!.

En fin, que mirábanos o mundo gran, os ercos, a Guza, as gleras e selbas con o cataluén, e yéranos posatos enzima de atro mundo, chicote, pero asabelo de raro e intresán. Pensábanos fer serbir en a camara o teleobxetibo e nos fizo onra o macro. Rematemos amostrando o culo a os ercos e a cara a os cucos, no sé quí s'espantarba más...

29 may 2012

Artos neardentals


En a rebiesta Quercus de o mes de chunio Santos Casado charra de paisaches 'tobos' e 'duros', un tema que rechira en autors d'os sieglos XIX e XX, como Francisco Giner que en 1886 escribió sobre paisaches masculins e femenins, fendo referenzia a os ixecos d'a meseta castellana, e a os berdes e arbolatos d'o norte peninsular...

Fa bels días, cuan encara a primabera pirinenca no yera esbotata, fébanos una gambata por a selba Yosa, entre a Fuande Sierra e a Fuande Fabo (que grazias a ra prenunzia autual se beyen retulatas como 'Juan de Sierra' e 'Juan de Fabo'...). Pasata ista zaguera, entre os fabos trobemos una dezena de artos de bella dozena de metros de altaria, e 40 zm. de diametro, sin punchas. Como o d'a foto d'a cucha. O caso ye que a definizión de istos artos - Crataegus monogyna -, ye a de matas punchudas de meya dozena de metros, e asinas se puede leyer en cuasi todas as guías de árbols e matas. Ista anomalía me redola por o tozuelo dende ixe día e me leba ta conclusions que ban por una endrechera parellana a ra de Santos Casadoo, como boi a mirar de esplicar.

Os artos, en a cultura popular altoaragonesa, se fican en a colla d'as 'barzas', que son ixas matas por as cualas no se puede pasar, a riesgo de quedar-te 'embosquilato' u 'embarzato' ((bibliografía aquí). Una colla bien definita que s'oposa a 'matas', 'yerbas' 'bochas' u 'árbols', por entre as que se puede pasar con mayor u menor dificultá, pero pasar. E o caso ye que istos artos de Yosa son árbols, sin punchas. A conclusión ye, como caleba, que o lenguache representa una reyalidá cultural, no una reyalidá obxetiba (si esistise tal cosa), e que os artos son 'barzas' porque se gosan conoxer siempre en un estadio entremeyo de creximén. Un estadio entremeyo resultato de o uso cultural d'o meyo natural, en una contina labor de deforestazión tan propia d'a nuestra espezie.

En istas, seguindo ro bayo antropolochico, me biene ta ro esmo o libro de Antonio Rosas sobre os neardentals (CSIC, 2010). Ista espezie umana, euroasiatica, que s'acotoló fa bels 30.000 años, e d'a cuala lebamos una chiqueta carga en o nuestro ADN, se'n ha definito por un regular como una adautazión de os Homo erectus (ergaster) a ros fredos, luego de salir de a calida Africa fa más de un millón de años. Dixando a tesis de Arsuaga e compañía de que o que plegó ta ra peninsula fue un Homo antecessor benito ya como tal dende Africa, dica que se trobe iste 'debanpasato' en ixe continén, e dando por buena a secuenzia H. erectus - antecessor - heidelbergensis - neardenthal, a espezie se farcharía en Europa fa 300.000 años. Fue definita por primera begata en Alemania, e a suya cultura, a musteriense, en a ribera d'o arriu Vezere (no puedo resistir-me a meter una foto feita dende a canoa en ixe río, o año pasato, en iste caso de La Madeleine, puesto en o que se describió a cultura magdaleniense, no guaire luen de Le Moustier, qué gran ye o Perigord)

 Iste descubrimén alemán conlebó una metafora de umans d'o fredo, 'zentrouropeyos', zereños e de buena toza, que, ixo si, gastaban más enerchía que un seat 1430 (3.000-5.000 kcal./día). Tot cuadraba en una imachen estereotipata de un cuaternario chelato con mamuts e rinozerons zerrutos (amás de un esquiruelo rechira-glans). Una imachen creyata asobén por autors d'o norte d'Europa.

Manimenos, Antonio Rosas, esplica atra ipotesis, más alazetata, que debuxa a os neardentals como umans de selba, de puestos templatos. O suyo acotole benirba d'o cambeo ambiental d'o cabo d'o pleistozeno, con a estensión de estepas en do antis crexeban selbas, e a fin consecuén d'a megafauna cuaternaria. Dintro de ista ipotesis, o paper d'a nuestra espezie, sapiens, ye discutito de contino. Bi ha autors que la fan responsable de o acotole d'a megafauna - con o neardental incluyito -, bien por caza/competenzia bien por malotías. Atros, como Rosas, piensan más que sapiens yera millor adautau a ras estepas, e que si a un caso, fue o responsable d'o zaguer empentón por o tampau a una espezie, a neardental, que bi yera en as tres pedretas.

O caso ye que en ista nueba imachen, se contraponen una espezie de selba e atra de estepa, con o resultato que ya conoxemos. A descubierta en a bal de Neander, reeducata ta bibir en meyos arbolatos, e a sapiens que ha como carauteristica alazetal o gusto por os paisaches ubiertos, de zereals, estepas como as que pudon marcar o nuestro bipedismo, fa más de dos millons de años en Africa (iste ye otro debate embolicato). Una arborifobia remota que no premite a esistenzia de artos grans sisquiera en a imachinazión u como posibilidá. Ante ista reyalidá, cosiro a mía miqueta de ADN neanderthal, os paisaches femenins de Giner (e a suya Institución Libre de Enseñanza, agora más que nunca), l'ombre que plantaba árbols de Jean Giono, fren a o esprito d'o acotole, tan amanato d'as politicas neoliberals, o egoismo aspro u as relichions de dioses masclos... os punchos. Santos Casado, en o articlo de Quercus debandito concluye, seguindo a David Hume, que a belleza ye en o esprito de qui mira, e a o mío esprito le fan goi os artos neardentals, farto de punchar-me con os artos sapiens... en fin, barucas en latín.

15 may 2012

A Zistra Amariella


Istas semanas a tasca canta. Uno d'os paxaros más bonicos ye ista zistra amariella. Enzima de un cantal de liquens blancos e royos, a suya color s'amaga d'a bista d'os ziquilins que aturatos en o aire aguaitan ratons e aus que almorzar. Manimenos, dende a mesma tasca, dende abaxo, a color d'o suyo peito e cara, amariella, ye un buen reclamo ta ras fembras d'a suya espezie.

Torno ta uno d'os míos libro-totem, a guía d'os Perineus de Claude Dendaletche, e repaso as suyas cosiderazions enta ra zistra amariella. Diz "prous de paxaros que han o masimo de nidificazions efeutibas en a tierra plana, son capazes de reproduzir-se ... en montañas a buena altitú". E fa tres oserbazions d'entre as que me intresa más a primera:

- As trazas d'o biotopo en a montaña ye más parellana a o biotopo primitibo - o puesto en o que bibiba antis d'a trasformazión antropica d'o paisache -, que o suzedanio ofrexito por un paisache de tierra plana tresformato de raso por a autibidá umana. Asinas, a zistra amariella bibe en os cultibos redolatos de árbols d'o plano gascón, que chunta meyo ubierto - os cultibos -, e meyo semitancato - matas d'as espuendas. E tamién en as tascas con matas d'a montaña. Ta o paxaro han a mesma sinificazión porque astí se chuntan os tropotopos (puesto de minchar) ubiertos e os chenotopos (puesto de nidificazión) tancatos. Ista traza - fisonomía - bale más ta ra zistra que a composizión d'a flora d'o puesto en o que bibe.

U siga, un paxaro de tierra plana puya ta ra montaña ta trobar puestos que se parixcan más a o que teneba abaxo antis d'a tresformazión d'o paisache. Asinas, a zistra cría en os Perineus entre os 800 e os 1900 m. de altitú, encara que ta o ibierno pueda beyer-se por tot o país. Pero claro, a tasca en a que ye feita ra foto, a 1850 m. tamién ye un paisache antropico, en o que o fuego acotoló selbas ta espardir feners. Feners en os que medran bellas matas e arbolez en os que parar os niedos, e ta ixo yera a miqueta de palla que teniba unatra zistra en o bieco.

Palla sora, entre berda e amariella. E aquí biene atro dilema cultural. Ta muitas luengas iste paxaro ye amariello, ta atras ye berde, como o gascón 'verdaula', o catalán 'verderola' u o picardo 'vérdhiére'... u o semontanés 'zisberde' e o sobrarbense 'zistra berde'. En a bal de Benás iste chenero - Emberiza - son os 'sibaders' (zebada - Avena sativa), en iste caso 'sibadero amarillo'. Biene a o caso porque en o Piamonte italiano ye 'mijarola', de o millo (Pamicum miliaceum, otra graminia), e 'pajera' (as 'j' leyitas a ra franzesa), de palla. En gascón, sin dembargo, o 'milharin', ye un primo d'a familia, (Miliaria)Emberiza calandra, que en portugués, gallego e castellano desbarran por o trigo: triguero, trigueirao, trigalla. Tamién en aragonés, en o que ye más propio 'cluxidor', por o suyo canto.

O de zistra ye una onomatopeya d'o canto que sirbe ta ro chenero Emberiza en aragonés. Asobén o apellito espezifico alcorza o nombre e da como resultato: zispardo, zisberbú, zirberde, zirmariu u o intresán zisnero de Salas Altas, en o que se troba a color 'nera' ya tresbatita. En fin, barucas en latín...

10 may 2012

Drabas entre as lurtes


A Lana Mayor ye a o norte d'a Partacua, en a Bal de Tena. Astí, dizen que fa bel par de sieglos, tresformón a selba por una tasca d'as que beluns claman 'alpinizatas', que pareix tasca subalpina pero no ye tan altera como caleba; en cuentas de estar a 2400 m. semos a 1800 m.


Dimpués de un mes de pleber e, más que más, nebar, espazan as boiras e biene a calor. O canto d'os paxaricos: zistras amariellas, cudiblancas, cudirroyas, rocasers, fresanas e mesmo bel cuculo que campa por os pocos pins negros que s'esparden por a tasca, se bei acompañau por o estrapaluzio de continas lurtes que baxan por as canals d'as parez de Partacua, dende A Peña Telera dica ra Punta Escarra. S'esbalzan d'a parti alta d'a montaña y s'esbarizan por as canals u blincan por os tampaus.  As marmotas corren, minchan, s'acarrazan e chilan sin medrana a una alica crabitera que descansa por as peñas d'o Escuach. Grallas de bieco royo la espachan dimpués de muito treballo e, cansina, se'n ba por o sarrato enta o ueste, chusto por do campa un cluxigüesos choben, de toza negra e peito pardo.

 D'entre as flors que ban naxendo paro cuenta en ista amarilleta de fuellas menutas. Ye una Draba aizoides subsp. aizoides. D'a familia d'as cruziferas, as yerbanas, ye propia d'as montañas d'o zentro e sur d'Europa. Crexe dende os 1700 dica os 3300 m. de altitú en os Perineus, en terreno de tasca-saso, con piedras, crepazas, crenchons e puestos en os que poca competenzia puede tener. A familia d'as yerbanas se conoxe bien por a bachoqueta fina y estreita que fan de fruito; si ye larga se conoxe como silícua, si ye curta, como as que se beyen en a foto - ixas "pipas" berdas que rematan en un filorchet - se claman siliculas.

Dezaga d'a draba se bei un cluxito - Gentiana occidentalis -, que aprobeita o canto d'a tasca. A primera ora yera tancato, replegato ta ebitar chelos e fredos. Con o sol s'ha ubierto aguardando os cucos que l'han de polinizar. Se'n ban fendo boiras y, entre guambra e guambra, o sol pica en a cara como si benise aprezisato, masiau rezio. D'as rallas de Partacua continan as lurtes por as turrumperas. En os cobaxos d'a peña s'apreta a nieu en conchestras. En o estiu ferán onra a os sarrios acaloraus que, agora, garimbolían espelurziaus por os sarratos de tasca, son cambeando o pelache largo e fosco ibernal por o royo e curto d'as calors. Luego librarán as crabas os nuebos sarriez.

27 abr 2012

Whorf y as boletas


Benjamin Lee Whorf (1897-1941) con a aduya de Edward Sapir, fue un antropologo famoso por a tesis "Sapir-Whorf" u de o relatibismo lingüistico, que afirma que as luengas son tarabidatos culturals que reflexan una entrepetazión d'a reyalidá, e que a reyalidá como tal no esiste sino a trabiés de istos tarabidatos culturals. En parabras de Sapir: "os sers umans no biben en o mundo obxetibo sólo, ni sólo en o mundo d'a autibidá sozial (...) sino que son mui a merzé d'a luenga concreta que aiga benito a ser o meyo de espresión ta ra suya soziedá. Ye una ilusión pensar que uno se adauta a ra reyalidá esenzialmén sin o emplego d'o lenguache e que o lenguache ye simplamén un meyo aczesorio de resolber problemas concretos de comunicazión u reflesión (...) O "mundo reyal" ye dica un alto grau costruyito sobre os costumbres lingüísticos d'a colla."

Por a suya parti Whorf, mete un exemplo que siempre remero: "arredol d'un almazén d'o que se claman "bridons de benzina", a conduta mirará de parar buena cuenta; mientres que arredol d'un almazenamén d'o que se clama "bridons de benzina buedos" parará menos cuenta - con poca represión d'o fumar u chitar fumarros acotolaus. Sin dembargo, os bridons "buedos" son quizau más periglosos, ya que contienen bapor esplosibo. Fisicamén a situgazión ye periglosa, pero o analís lingüistico seguntes a analochía normal emplega a parabra "buedos", lo cualo, inebitablemén ye como sin periglo. A parabra "buedo" s'emplega en dos tarabidatos lingüisticos: 1.- Como sinonimo birtual de 'nulo e bofo, negatibo, inerte'; 2.- aplicata en o analís de situgazions fisicas sin parar cuenta, por exemplo, d'o bapor, os repuis liquidos u a basuera espardida por o contenedor. A situgazión se denomina seguntes un esquema 2 y o nombre se "reyaliza" u "chustifica" dimpués seguntes atro 1, siendo ista una formula cheneral ta o conoximén lingüistico d'a conduta enta trazas periglosas." O resultato fue que cuan chitón un mixto en os bridons buedos, o gas esclató e se fizo un inzendio, tot por un problema de interpretazión d'a "reyalidá" por meyos de esquemas lingüisticos concretos.

¿E as boletas? Ai, as boletas... o caso ye que ta san Chorche, bels montañers que feban una gambada por a Guarguera se cubillón de una ruxada en una espelunga que antismás eba serbiu de corral de güellas. Con bels tochez fizon una chereta chunto a ra parete, luen d'as matas que crexen fuera. Cuan les bino bien, amortón a foguera y se'n fuen ta casa. O mierques, o bixilán de Picardiello "cantó" una fumera por ixos mons sarrableses e, luego de dar firmes bueltas, trobé a espelunga, cualo solero ardeba fendo firme fumo. O sirrio, os palmos e palmos de sirrio que cubriban a espelunga cobaban o fuego dende o prenzipio d'a semana. Chusto enzima d'o forato yera un niedo de boletas que, choditas, bolaban por a redolada sin poder fer cosa. Como diz Whorf, o solero "buedo" de matas u yerbas, "escoscau" fizo, a trabiés de un tarabidato lingüistico, que no se parase cuenta en que ixo eba de cremar-se y, de retruque, florer o niedo de boletas. Por o demás, as chens d'o departamento de meyo ambién parón buena cuenta ta que o fuego no salise ta ra selba, que no más ese caliu ixo...

Le'n charraba iste maitín a Ana, de Castiello de Guarga, en a suya casa de Yesero (turismo rural recomendable), e lo primero que m'ha dito ye "seguro que se llama A Esplunga", como a de Castiello. E sigue: "en o lugar as boletas teneban o niedo en o pinar d'o bobón, en una ralla. En que dixabas ropa tendida en a era, te la furtaban, e luego la trobabas en o niedo farta cagadas...". Boletas, ya fa años que me daba ferrete ixe nombre, dica que un día trobé una ideya que me pareix razonable, un ipotetico femenino de vultur - güeitre - feito "voltra", e d'astí "boleta", isto ye, 'güeitra'. E tornamos ta ros tarabidatos culturals, lingüisticos de Whorf: un güeitre más chico ye una güeitra, una muller bista como menos que os mastos, una reproduzión d'o dominio d'o masclo sobre a fembra feita metafora en o mundo animal...

19 abr 2012

Curachens amariella


A floreta d'a foto ye una Androsace vitaliana subsp. vitaliana. Ye feita o 1 de abril pasato en o tensino mon de Sandiniés, cuan a sequera campaba por istas redoladas. Dende fa bel par de semanas ixe puesto ye enrunau de nieu. Os libros dizen que gosa florexer entre mayo e chulio e asinas será tamién iste año, anque ta ixos días primers de abril as flors e as marmotas marcasen en falso a primabera. Pero como diz José Ramón Ceresuela, o ibierno no se lo minchan os ratons.

Androsace biene d'o griego de andros - ombre - e  akos - remeyo -, bels autors dizen tamién que de sakos - escudo -, pero ya fa muitos años un tal Cadevall esparó ixa teoría. Yera un nombre que Dioscorides daba a un alga marina, e que Linneo emplegó ta iste chenero que ha poco de alga e menos de marino. Como no sólo debeba de curar ombres, que tamién mullers, he preferito dixar-lo como "curachens"; ixo sí, no he trobato garra puesto en que empleguen flors de iste chenero ta curar cosa, Linneo sabrá porqué eslixió baltizar-lo asinas...

Vitaliana ye por un botanico beneziano, Vitaliano Donat. Ye común que unos botanicos fayan omenache a atros. Asinas, bi ha una subespezie iberica, Androsace vitaliana subsp. assoana, adedicata a o saputo aragonés Ignacio de Asso (1742-1814), un merexito omenache.

A mateta, no pasa de 5 zm. de altaria, se troba en o sur d'os Alpes e parti d'os Perineus, aquí entre os 1600 e os 2900 m. de altitú, 1500-3000 ta os Alpes. Ye d'a familia d'as cuculetas - Primula -. O chenero ha nueu espezies en istas montañas, belunas endemicas d'a nuestra cordelera, atras compartidas con os Alpes, bel par más espardidas.

Enta o fundo d'a foto se'n beden as Argualas, con poca nieu. Ya fa bels días que son amagatas en meyo d'a boira e, cuan espaza, amuestran pantas blancas, como cal que siga ta istas calendatas.

14 abr 2012

Chinchipera negreta



Nieba por a montaña, nieba sobre a nieu primaberenca que mancaba en o ibierno, nieba y as flors s'han amagau, aturau, como si no las ese bisto istas semanas zagueras surtindo d'entre o lastón. Por fin nieba e plebe. A os paxaricos pareix que les fa goi, cantan, blincan, buelan, bienen e ban por entre ras brancas, se chuntan e paran os niedos, tochez, molsa, borreta...

A chinchipera negreta dondía por o caxico xuto, de chemas quedas, de fuellas machurritas. A sinobia, ixa fuerza que lo ferá chitar, que bochará a sapia dende as benas enta ra corona, encara no se siente guaire. Fuera baxan as bolisnas blancas, chicas, o paisache ye enfarinau de nieu, pero iste fredo nuebo no le fa encheberdir-se, canta, mira, rechira, clama e reclama.

Por Tierra Biescas las conoxen como serenetas, talmén de serinus, o nombre d'os canarios, u de serena, as mullers-pexe que cantaban a os mariners, porque si algo fan as chinchiperas-serenetas ye cantar plenando o paisache de mosica. O nombre zientifico ye u yera Parus ater, nombre biello que Gesnero le'n dio en o año 1555, agora sustituyito por Periparus ater, d'alcuerdo a ra ideya de un barón franzés, en 1884. A yo e cuaca más o de serenetas, en plural porque siempre bi n'ha una colleta de charrairas por entre os árbols.

Ye normal beyer-las por as pinadas, como as de pino masto u pino royo de istas montañas, mientres a chincharana - Parus major - prefiere os árbols de fuella caduca. Asinas mesmo fan o ferrero de crencha - Parus (Lophophanes) cristatus - e o ferrero - Parus (Cyanistes) caeruleus -, y tamién como en o caso d'as chinchiperas, os paxaricos de pinada son más pardos e os de selba caduca más coloritos. Misterios.

4 abr 2012

Trencapiedras


Ayer me'n fue por as montañas de Biescas. Por enzima d'as pinadas a tasca encara ye sora, con a color d'o lastón, pero a bonico se ba mascarando con una miqueta de berde. Puyé dica os 2100 m. sin pisar ni una peca de nieu, o zielo yera preto boiras e de cuan en bez cayeba matacrabitos, chiqueta nieu chelata que ascape se desfeba en as piedras calzinas plenas de grepes de ixos sarratos. A más freda ye l'augua más se desfá a calzina, mayor ye o fenomeno d'a karstificazión, más fundos se fan os grepes. Y más cuenta cal parar cuan pasas por denzima...

Se bedeban bellas flors tempraneras, berdas, amariellas e blancas, que tasamén se conoxeban entre o lastón, como as d'os chigüerrios, zafrans bordes, cuculetas e bufaraldas (Helleborus, Crocus vernus subsp. albiflorus, Primula, Thymelaea amás de Gagea fragifera). Si a un caso, roldes de espolons - Corydalis solida - de color morau poco bistero. De paxaricos, rocazers, una torda cullerada e Gabardera, una fembra de cluxigüesos que iste año ha dezidito no criar. O agüerro e buena partí d'o ibierno lo pasé con un masto, costruyón un niedo amplo e bonico pero no se chitó a cobar. Ayer chustamén bide lo que podeba ser a causa; se'n ha chuntato con atro adulto más (masto?) e pasa de criar.

En un cantón a 1750 m. de altitú bellas tacas de color rosa fuerte destacaban entre o soro. Yeran matas de Saxifraga oppositifolia - a "trencapiedras de fuellas opuestas" -. Ye una flor chiqueta pero aparatera que sale en gleras e crenchons fredos. Común en o artico pertenexe a ra colla boreoalpina. En o Pirineo crexe en a tuca l'Aneto, en os Alpes dica os 4500 m.

Ye tan bonica que la tienen como simbolo en bellas tierras de Canadá e Irlanda. Os suyos petalos dizen que saben buenos con queso; en que trobe una buena matiquera lo comprebo e tos lo charro.

De marmotas cosa, o dominche en Escarra bide tres; se'n ban beyendo pero encara no ye a ora d'a salida cheneral. O año pasato en ixe mesmo puesto salión o día 13 de abril, iste año ban chino chano, salindo seguntes marca l'orache.

Yera en a Cochata que pasa ta Escarra, amán d'un cado con a camara parata e sonó o telefono, ixe que nunca ha cobertura... pero bueno ta fer un retrato me bagó.

28 mar 2012

A marmota e as zidras


O lunes bide a primera marmota d'a temporada, cuasi bente días antis que o año pasato. Juancho me diz que si será isto d'o cambeo climatico... quémisio, o caso ye que no bi ha cuasi nieu, o aire, o fredo, a calor se fican por os cados e no ye tan raro que salgan d'a marmotera bella semana antis. S'estaba bien en o Plano d'o Puerto Yesero, pocos sarrios, zistrillas chicotas (Anthus spinoletta), cudirroyas y cudiblancas.

Ayer me'n fue ta ro paco Yesero, puyé por ixa selba de pins royos y abetes por a que no fa tanto tiempo campaban os aurons. Cuan me quedaba poco ta salir ta ra tasca, de un pino bulcau que penchaba enzima d'o camín, cayó una bola parda ta ra nieu que cubriba ra tierra. A tres metros bide dos zidras (Certhia brachydactyla) acarrazatas, a redolons por a nieu. Cuan la una saliba bolando la otra la engalzaba y tornaban a cayer por tierra. Asinas s'estión buen rato mientres que yo, refirmau en o tocho, disfrutaba d'a eszena. Me pienso que serban dos mastos fendo comeyas por o territorio u por bella fembra.

O nombre común en aragonés de istos paxaricos ye corretroncos. Tienen o costumbre de puyar ta os árbols andando por os trallos e os camals. Con o pico fino, punchigudo, curbau rechiran cucos - escarabachos e arainas - en as crepazas d'a crosta d'os árbols. De ixa traza de bochar-sen le bienen cuasi toz os nombres comuns, como corretroncos, tronquero, esgarrapinos u puyacanetas, pero a yo o que más goy me fa ye zidra. Lo me charró Bienvenido Mascaray fa prous d'años, lo eba sentiu en Campo, ro suyo lugar. Zidra pareix relazionato con o griego kerthios, d'o cualo sale o zientifico certhia, e talmén con o griego sittê, de do sitta en latín (a chinchipera corretroncos). En fin, barucas en latín...

A cosa que pasé un buen rato. Os cuculos - Primula acaulis - yeran en flor, con as primaberas (Hepatica nobilis). Muitas chinchiperas, más que más d'as negretas, reipetiz e pinchans. Chustamén, en a parti solana d'Erata un par de pinchans andaban tamién de baralla; saltón dende un pined y cayón denzima d'un arizón, pero ascape se'n fuen cada uno por una endrechera a pleitear cantando.

Cuan as zidras teneba a camara en o macuto pero prefirié quedar-me quieto y mirar, asinas que tos pencho un debuxet que he feito sobre un apunte que atrapazié en ixe inte.

22 mar 2012

Cluchitos

La otro día por o puerto de Gabín bide cómo naxeban as primeras flors d'a temporada: cluchitos, foratanieus (Galanthus nivalis) e boticos d'a espezie Narcissus alpestris. En a tasca una colla de cholas de bieco royo (Pyrrhocorax pyrrhocorax) andaban piponiando por o lastón os primers cucos que traye a temporada. En istas, un estrapaluzio e todas as cholas se chuntan en una colla; dos s'engalzan y entre chilos pareix que una queda muerta, larga e quieta. Pasan os menutos e dezidimos ir-ye. Ta ro nuestro pasmo, cuan nos amanamos blincan dos cholas, la una que yera acotolada en o suelo e l'atra que la yera acarrazando se suposa que ta matar-la. Pero bueno, torno ta ros cluchitos...

O chenero Gentiana, as chanzanas, ha nueu espezies en o Alto Aragón, d'as cualas dos son chanzanas 'normals', amariellas e altas, atra ye meyana e azul escura e a meya dozena que quedan son cluchitos, curtas, bien azuls e con flors bisteras, rezias as unas, más finas as espezies nivalis e verna. En o puerto Gabín medraban os cluchitos d'a espezie Gentiana acaulis, de fuellas más rezias, pero he preferito meter a foto de una Gentiana occidentalis, d'o bezino puerto de Biescas, en do tiene a suya güega oriental a espezie. Ye un endemismo que se fa dende os mons cantabricos dica a bal de Tena, entre os 1000 e os 2100 m. de altitú, en tascas, plans con piedra calzina e claros de selba. A d'a foto crexe chustamén entre piedras de calzina, chunto a un Rhamnus pumila, una mateta leñosa que cubilla con as suyas brancas os cantals d'a montaña, milimetro a milimetro e año zaga d'año.

O termino aragonés de cluchitos ha sito fagozitau por o castellano, cualos autors han o costumbre de tomar como propios os terminos de luengas chusmesas, como ista pobra nuestra. Pazenzia. A ra dreita d'a flor se bei o mío tocho d'abellanera, tallau en a mingua de febrero, secau en o garache bel par d'años. A tradizión marca que s'han d'emplegar abellaneras blancas, pero bella begata, o emplego, o paso d'as mans en cada gambada, los fa torna-sen pardos.

16 mar 2012

Primeras paxarelas


Con a fin d'o ibierno ya se beyen prous de paxarelas, bolandrinas, boletas u birabolas, que con toz ixos nombres e beluno más se conoxen en aragonés. Iste maitín m'he trobato con ista bonica Iphiclides podalirius subsp. feisthamelii (ta bels autors Iphiclides feishtamelii), conoxita como sucaleites, que en catalán tamién se diz paxarela zebrata y en anglés paxarela de coda golondrina. Ta os franzeses, cremata.

A ros suyos cucos les saben buenas as matas d'a familia d'as rosazias, como os arañóns u os artos. Buela dende iste mes de marzo dica otubre, en o Mediterranio. En Aragón ye más normal dende abril dica agosto. Se deseparan dos subespezies, u espezies como tos n'he dito: la una campa por buena parti de Eurasia, ye meyo acotolata en Europa zentral por o costumbre de arramblar con as matas d'as marguins, e por ixo en bels países ye protexita. La otra buela dende o norte de Africa dica o sur de Franzia, se'n ye acostumbrata a ros ambiens urbans e trasformatos, por ixo pareix que leba millor bida.

A sucaleites d'a foto ye masto e liba en una floreta de escabiosa. Bien bonica.

No ye a unica espezie que se'n bei agora por istas montañas. Ayer mesmo abeba petau de paxarelas d'a espezie Gonepterix rhamni, que como endica o nombre, s'asozian a matas d'o chenero Rhamnus (pudiera, lantierno, escambrón...). Son prou bisteras, con a color amariella e as alas con o canto ondulato e rematato por una punteta. O quiesto e perdito David Gómez me deziba que por o nuestro Semontano las claman limoneras, que ye tamién o suyo nombre castellano.

14 mar 2012

Sarrios



Fa bel par de días me'n fue por as montañas de Panticosa, encorrendo cluxigüesos. No'n bide ni uno, pero sí un cuerzo, masto, con os cuernos ya bien farchaus, aprobeitando a yerba que ya ba salindo en a mallata de ra Ripera. Por o Rincón de ro Berde abeba bels sarrios, masclos tamién, con bastes, o pelache pardo y escuro, largo y preto, que les calienta en o ibierno, pero que en istos días de caloriza temprana les fa buscar os pazinos a meyo día.

Miquetas de nieu, bardo en o canto d'as conchestras. Me asomé ta ro ibón de Sabocos, as pistas de esquí yeran terreñas, os remontes quietos, aire dende o este, fastioso. Os cados d'as marmotas pataleros, sin nieu que os cubille d'o fredo, queda un mes ta que salgan ta ra tasca...

10 mar 2012

Esquiruelo

Iste esquiruelo campaba por os pins d'o barranco d'os Mallos de Yesero. Pelache ibernal, fosco y con un floqued de pelos en a punta d'as orellas. Bede ser d'a subespezie alpinus, propia d'os Perineus, encara que por istas montañas altoaragonesas tamién se puede trobar a subespezie numantinus, bel poco más gran.

Ye tiempo d'o primer zelo; una begata en Estós - Benás - me bide en meyo de bels esquiruelos que s'encorreban pins t'alto, pins t'abaxo como si estasen de carnabal, redolando arredol nuestro buen rato. Se bei que os masclos fan collas chicas cuan están en zelo, como os segallos en as discotecas...

O nombre le biene d'o griego sciouros, bía latín sciurus. Asinas mesmo pasa en muitas luengas europeyas, dende o portugués a o franzés pasando por o anglés. No fa tantos años a suya piel e a suya carne feban buena onra a ras chens que bibiban por istas montañas. De comerzio con as suyas piels bi n'ha notizias dende a Edá Meya, como en o capbreu de peache de 1451 de Uncastillo, en o que biene escrito sin diptongo: 'esquiroles', u en o de Canfrán do bienen como 'squiroelos', 'esquiroles' y 'squirols', ista zaguera a traza de nombrar-los en l'otro costau d'a güega, en Biarn. Atras piels que pasaban a güega yeran os baires, se trata de esquiruelos d'o norte de Europa, que teneban buen mercato en o continén. Zenisienta teneba unos zapatos de baire que una afortunata traduzíón combirtió en zapatos de bidre... Con tot me pienso que baire podeba ser una mena de piel que se aplicaba a atros animals, e asinas, en os capbreu se leye 'vayres de armiño o conejos blancos', que pueden ser minios, liebres blancas u esquiruelos baires. Asabelo.

D'a suya carne, cazatos os esquiruelos con escopeta, can u mesmo fendo-los afogar en trampas, se feban guisos con bin u con roz. Con tot, no ye ista epoca ta minchar-los, pues sapen a pin, pareix que son millors os de agüerro que s'alimentan de nuezes e abellanas. Agora, ni en ibierno ni en agüerro, que son protexitos.

En fin, de istas barucas poco se le'n tiene a o esquirol d'o barranco d'os Mallos, más preocupato por fuinas, chens fastiosas como yo, cancarrulas de pin plenas de lulez, esparbers traidors y esquiruelas pinchas.