Petrocoptis guarensis, coleta de ralla de Guara
A
primers de chinero de 2026 os bombolons nos ne baxamos d'Alquezra enta Biarche
por beyer a Coleta de Ralla de Guara
que se fa en aquellos zinglos. A coleta de ralla de Guara ye una mata de
floretas rosas e nombre zientifico Petrocoptis
guarensis Fern. Casas, una espezie que no más esiste en zinco poblazions en
a sierra de Guara, siendo a suya distribuzión mundial de 13 km2 raditos.
As
coletas de ralla, o chenero Petrocoptis,
pertenexen a nueu espezies d'o norte d'a Peninsula Iberica más un trozet en o
norte d'os Pirineus; a más gran parti biben en o Alto Aragón.
Son
una buena sincusa ta repasar a istoria d'a suya esistenzia tanto fesica como
cultural. D'a primera, os analises defienden que se creyó como chenero en o Miozeno,
entre 10 e 14 millons d'años (ma) BP, esbarrando-se dende a tribu de flors d'as
Sileneae. En o Miozeno, en cheneral, o
clima yera tropical u subtropical, con una cheoflora Paleotropical, d'árbols como
o laurelero, feitos a un clima calido e umedo, por exemplo, con zeras en as
fuellas ta ebitar l'augua d'as continas plebias. Fa 14 ma baxoron as
temperaturas e suzedió a Estinzión d'o Miozeno meyo, en a que muitas espezies
animals e bechetals tenioron que adautar-se u migrar. O clima d'o Miozeno meyo
se continentalizó e medroron, seguntes bels autors, estepas, sabanas, en o
interior peninsular. Talmén ixo pueda esplicar que bellas menas de flors d'a
tribu Sileneae, se cubillasen en zillos,
rallas e balmas en as que se libraban de chelos, plebias u insolazión, sin
competenzia, buscando l'augua en as crepas e fendillas d'a peña.
Asinas,
partindo d'un anzestro común (espezies monofileticas) que trobó o suyo puesto
en as rallas de fozes d'o norte d'Iberia, se'n fuén desarrollando nueu espezies
deseparatas, que medran en espazios prou curtos (clamatas "estenocoras",
menos Petrocoptis pyrenaica, que se
troba dende o Pirineu dica a Cordelera Cantabrica).
Una
espeziazión de plantas que son relatibamén zercanas en o espazio, asinas, as de
Guara, os congustros d'a Ribagorzana, as de l'Esera, as de Sobrarbe, as d'o
Biello Aragón, as de Sarrablo e os Mallos, son espezies distintas que son
relazionatas con adautazions a o meyo rupicola, a bibir en os zinglos (Petrocoptis guarensis, montsicciana, pseudoviscosa, crassifolia,
hispanica e pyrenaica, e montserratii,
respeutibamén).
Crexen
en crepazas e fallas d'a peña, asobén sobreplomada, que fa teito, como en una
balma. Crexen penchatas d'a roca, con o que no les afeutan as cheladas ni un
eszeso d'insolazión. L'augua que'n han ye a qu'escurre por a parete u a que
tresmina por as crepas. Os entreñudos d'os tallos son curtos, pretando o
cocollo d'a planta chunto a ra paret; consigue asinas más estabilidá e
librar-se de bella cayita de piedras. Son espezies lonchebas, que biben muitos
años, o que compensa o pobre esito d'as suyas simiens.
As
flors ta primabera sobrexen d'a mata e asinas pueden ser trobadas por os
inseutos que han de polinizar-las. A corola ha zinco petalos claros u rosas
que, bistas en o espeutro ultrabioleta, marcan rayas ta fer benir como cal a os
polinizadors. Por un regular se trata d'abellas, bombolons, abriaspas u moscas
abelleta (Bombylidae) de luenga
trompa. Tamién ye común que suquen o suyo néutar os bombolons negros; en iste
caso bi ha bels autors que lo claman "furto de néutar" pues no ye
claro que implique polinizazión, talmén porque pueden foratar a flor ta tirar o
néutar sin dentrar en ella (Guitián, Sánchez & Guitián, 1993: 126).
Cuan
a flor ye fecundata se chira enta ra parete por fazilitar que a simién se fique
en bella crepa u forato. A simién, cuan ye matura, ha unos pelez que con umedá
son pegallosos e le permiten acarrazar-se a ra peña e no cayer en tierra, pues
anque podese i naxer a competenzia le'n impedirba. Ye raro que l'aire u atros
fautors la leben guaire luen, o que esplica que as poblazions sigan aislatas e
con o tiempo resulten en espezies distintas. As simiens se las minchan os
coleopters (escarabachos), as matas, si plegan, as crapas (Bañares et al. 2008:
106).
Petrocoptis hispanica. Coleta de ralla pinatense. Santa Zilia de Chaca
Una
istoria cultural
En
as culturas esiste o que ha nombre: en o prenzipio yera o logos, o berbo, se
gosa dezir. A relazión entre ixe berbo, parola razonata, o paradigma que lo
creya e a tacsonomía en a que se fica ye o contesto que intresa en iste articlo.
Por qué se claman as matas como se claman seguntes a ideolochía u o paradigma
d'o tiempo u d'a cultura.
En
tiempos d'o sinno debino
Seguiré
as esplicazions que espone Michel Foucault en Les mots et les choses (As parolas e as cosas, 1966). Dizen os
mitos d'a cultura ozidental que cuan o dios creyó o mundo, o nombre d'as cosas
que metió a desposizión d'Adán yeran a mesma imachen d'ellas, e que en a suya
traza fesica, as cosas son sinnos que nos desbelan as suyas propiedaz. Bi ha pues
dos conchuntos de sinificatos, os que se pueden trobar desaminando as trazas de
l'ente, e as que amaga o suyo nombre:
"Di-me
pues, demanda Parazelso, por qué a serpién en Suiza, Archelia u Suezia entiende
as parolas griegas Osy, Osya, Osy... ¿En qué academias las han aprendito ta que, no más sentir-las,
chire ascape a suya coda, por no ascuitar-las de nuebas? No más sentir a
parola, a penar d'a suya naturaleza y esprito, quedan quietas e no empozonian a
nadie con a suya fizadura berenosa [...] Si escribes, cuan calga, ixas solas
parolas sobre o bercamino, u o paper, y le'n metes debán a ra serpién, se
quedará igual d'inmóbil que si le'n eses dito en alta boz" (Camanella,
1620, en Foucault: 48).
O
lenguache, o berbo, a parola, fa a mesma funzión que o sinno d'as cosas; en o
sieglo XVI conoxer yera rechirar en o sinificato que amagaba tanto a parola (e
as suyas partis) como o nombrato, o sinificán e o sinificato. As plantas que
han trazas de capeza, de güellos, de riñón u figado amuestran as suyas
propiedaz medezinals ta curar ixas mesmas partis d'o cuerpo. As parolas tamién,
no más cal saper leyer-las, no son arbitrarias. A etimolochía en o XVI no
buscaba o sendito orichinal d'as parolas, sino as suyas propiedaz, as que
amagan as letras, as silabas u as parolas enteras. Amagatas dende a confusión
d'as lenguas en Babel, as parolas datas por o dios - en ebreu - s'eban enfoscato
en as diferens lenguas; caleba analizar, esmicazar, rechirar en cada parola pa
trobar as propiedaz orichinals.
"Asinas
a zigüeña tan lobada por a suya caridá enta os suyos pais e mais ye clamata en
ebreu Chasida, isto ye afable,
caritatibo, dotau de piedá... O caballo nombrato Sus biene d'o berbo Hasas
[...] que sinifica sobrepuyar, pues entre toz os animals de cuatre patas, iste
ye argüelloso e balién, como Chob l'ha descrito en o capítol 39" (Duret,
1613, en Foucaul: 52).
Pero
se trata d'una luenga palpiable, una lengua escrita. O dios eba escrito os
nombres d'as cosas, Adán no fizo que leyer-ne: O escrito aberba prezedito a o
fablato, e ye en os libros o puesto en do buscar os sinificatos, do prauticar ista
mena d'esoterismo. No esiste una distinzión entre l'obcheto e o suyo nombre
escrito, as descrizions son legenda,
cosas que leyer.
Ista
interpretazión mitica d'a lengua e a suya escritura ba d'a man d'o conzeuto de lengua
sagrata, lengua d'a comunicazión con dios, d'o ritual, lengua machica, cualidaz
que más adebán se tresladarán a ras lenguas nazionals que son "lenguas
perfeutas": onmiefables - que pueden nombrar a todas as cosas -, normatibas,
en a que bi ha una correspondenzia entre a parola e l'ente, entre sinificán e sinificato.
Lenguas de poder. No fa guaire, una bezina de Satué nos abisó d'un animal
muerto ("una loira") en a dentrada d'o lugar; cuan lo trobemos nos
preguntó, qué ye? una paniquesa... como bido que o nombre yera en aragonés, una
lengua imperfeuta en a ideolochía común, tornó a preguntar, pero qué ye?, buscaba
o nombre "de berdá". Una paniquesa, la beyes? Pues "ixo" ye
una paniquesa...
No
luen d'ista ideya de lenguas miticas y escritas, ye a custión d'as grafías.
Eslexir una grafía etimolochica ye una custión simbolica, mitica si se quiere.
Copiando biellas trazas d'escribir, imachinando asobén orichens antigos,
esotericos por aluñatos en o tiempo, se busca una perfezión perdita u ansiata,
una "perfezión subchetiba" (Velasco, 2003: 26). Un modelo que ta
lenguas sin inerzias istoricas, ye anacronico.
En
tiempos d'as Luzes e a Razón
Iste
paradigma, ista traza de beyer as cosas, cambea con a naxedura d'a Istoria
Natural a partir d'o sieglo XVII. As espezies se definen dimpués d'analizar as
suyas partis a trabiés d'a bista, que ye o sentiu más obchetibo; seguntes as suyas
formas, no pas as colors: "O botanico [...] describe esautamén seguntes
cuatre dimensions: o lumero, a fegura, a proporzión e a situgazión [d'as partis
d'a planta]" (Linneo, 1788: 76). A etimolochía d'o XVI zede o puesto a ra
descrizión naturalista seguntes un prozedimiento concreto, grazias á o cualo
debán d'una mesma mata se ferá una mesma descrizión, e dende una descrizión
bien farchata se podrá reconoxer una mesma espezie. Se trata de definir a suya estructura: a composizión y ensamblache
d'as piezas que farchan o cuerpo.
Por
o que pertoca a ras coletas de ralla, no sabemos si bel día tubon bel nombre
popular, sí quí fue o primero que las describió seguindo o metodo linneano. Fue
Ignacio J. C. de Asso (Zaragoza 1742-1814) qui detalla en 1781 aber trobato en
San Chuan d'a Peña una flor que clasifica como d'o chenero Lychnis, que en primeras l'eba parexito una mena de Silene armeria, pero que diz be de ser
una espezie nueva de Lychnis. Son dos
cheners prou amanatos, mesmo sinonimos ta bels autors.
Coleta de ralla pinatense, Petrocoptis hispanica erborizatas en o sieglo XIX. Royal Botanic gardens KEW
Silene e Lychnis son nombres de Linneo, en 1753, e
Tournefort, 1717. Silene talmén por
Sileno, un griego mitico, zorrizo e rezio, cuala tripera se puede fer un aire
metaforico con o cáliz rinchato de Silene
vulgaris. A planta más común d'o chenero ye chustamén Silene vulgaris, a coleta, que tamién se gosa nombrar como petadera
u cruixidera porque o caliz tripudo se fa esclatar en a man como chuego. Lychnis biene d'o nombre de bellas
plantas en griego, e iste dende Lychnos,
'lampa' talmén por a traza d'o cáliz.
O siguién
paso dende ixa posible nueba espezie, parexita a Silene armeria pero clasificata como d'o chenero Lychnis por Asso, lo dio o gascón J.
Bergeret en 1803, clasificando a mesma flor, trobata ista begada por a biarnesa
bal d'Aspa, como Lychnis pyrenaica. Meyo
sieglo más tardi, o 28 de chunio de 1850, l'alemán Willkomm plega ta San Chuan
d'a Peña e beye a flor descrita por Asso, cuala zita conoxe. La relaziona con atras
dos erborizatas por Mariano Lagasca (Encinacorba / Lezinacorba, 1776 - 1839)
con o nombre de Silene glaucifolia e Silene saxicola. Antis, en 1842, A.Braun
fica o Lychnis pyrenaica de Bergeret en
un chenero nuebo, o de Petrocoptis en
o que, con bella discusión, contina agora.
Petrocoptis ye parola
d'etimo griego: petro, 'piedra', coptis, колто, колтω, 'cortar, deseparar,
trencar d'un truco seco, partir, esmicazar, estarnar'. Ye una copia d'o más
clasico latino saxifraga,
'piedra-creba', talmén por no repetir o nombre pues ya eba una Silene saxifraga (con sinonimos Lychnis saxifraga e Petrosilene saxifraga). ¿Trencan as coletas de ralla a peña? Ni as
coletas ni Silene saxifraga, pero si
tornamos ta ra teoría d'os sinnos, que crexcan en a peña e que as suyas benas se
i fiquen por dintro, fizo pensar que las podeba trencar, e ixo yera un siñal de
que yera buena ta trencar atras piedras, as d'os riñons. Talmén por ixo e con
dople sinificato, Silene saxifraga se
conoxe como "yerba d'as piedras".
Con Petrocoptis, o mito tresmina o metodo
botanico moderno, yera más propio Saxicola
u Petrophila 'que le cuacan as
piedras', pero s'eslixió un nombre que daba razón d'o sinificato machico, atro
anacronismo.
Manimenos
con a determinazión d'o chenero Petrocoptis
no remató a istoria d'a clasificazión linneana. En 1999 Mayol & Roselló
publicoron un articlo en o que defendeban que istas espezies pertenexen a o
chenero Silene, como subgrupo,
proposando agrupar-las en cuatre espezies. A de Guara serba Silene pardoi subsp. guarensis (Pardoi como nombre espezifico ha o suyo orichen en 1898: Petrocoptis pardoi, adedicata a o
botanico aragonés José Pardo Sastrón, Torrecilla de Alcañiz, 1822 - 1909). No
fizo güebra a propuesta e agora se consideran nueu espezies d'o chenero Petrocoptis.
Mirando
o que no se beye
Ya
no semos en tiempos de buscar os sinificatos esotericos d'as plantas, ni sisquiera
d'acotar a clasificazión a bels items morfolochicos que se beyen a güello u con
microscopio. O sieglo XX trayó os analises moleculars e as matematicas. O
zaguer estudio importán d'o chenero Petrocoptis
ye de 2015, lo firman Cires & Fdez. Prieto, e ye elaborato sobre l'analís
d'ADN e a inferenzia bayesiana: "Os nuestros resultatos moleculars,
refirmatos por criterios morfolochicos, amuestran que os abogamientos
d'espezies de Petrocoptis de
Rothmaler (1941) son consonantes con un conzeuto filochenetico d'espezie"
(Cires & Fdez. Prieto: 233). Tempora
mutantur.
Petrocoptis monsicciana. Coleta de ralla d'o Montsec. Congost de Montrebei
Os nombres
comuns
Como
ye debandito, no se sape que as matas d'o chenero Petrocoptis esen bel nombre común antis d'o suyo descubrimiento
botanico. Talmén o primero que podemos considerar común fue o que le'n dió
Bergeret en 1803 a Petrocoptis pyrenaica,
allora Lychnis Pyrenaica:
"lychnide des Pyrénées" (1803: 264). Ye una traza común en a biolochía
gala, adautar a ra lengua franzesa o termino linneano. Como ascape se beye, ha
un problema, conforme cambea a notazión zientifica, o nombre común pierde o
suyo sentiu.
Atro
nombres que se pueden trobar ye "rompepiedras" o "romperrocas". Os dos aprobeitan a
traduzión castellana d'o chenero con una funzión entre dibulgatiba e
publizitaria, sensazionalista si se quiere; en un contesto comerzial, la una
bende un articlo de prensa, la otra un cómic: "una superplanta que bibe en
as rallas", "a rompepiedras
eba desarrollato abelidaz eszezionals..." As dos denominazions naxen d'un
mito simio, que sin dembargo en a cultura urbana moderna puede fer onra ta ra
suya conserbazión (u ta ro suyo acotole, a espezie Homo sapiens ye impredezible).
Más
fázil ye o nombre que da J.V. Ferrández a Petrocoptis
pseudoviscosa, "clavelina del Ventamillo,
como bien se poderba clamar" (2008: 22), más achustato que la
"Flloreta'l Congustro" ta ista mesma espezie, de Vidaller (2002).
Os
nombres comuns no se farchan seguntes escuros sinificatos, como en o sieglo XVI
e antis, ni sobre a descrizión esauta d'os suyos elementos, sino sobre
prototipos. O conzeuto de "paxaro" ha en a nuestra cultura, como
prototipo, a o gurrión. O gurrión "ye más paxaro" que o
garrapescaire, por exemplo, e un exemplo anormal de paxaro serba o moriziego,
que no ha plumas. Una mesa ye un artefauto con una superfizie plana, debantada
sobre cuatre patas, pero reconoxeremos mesas con tres, dos u una pata (a d'a
cadiera), e no tomaremos como mesa una que no más puye un furco u un palmo. Os
prototipos son incosziens, s'aplican automaticamén, e gosan ser constantes
durante o periodo d'a bida d'una persona (Bustos, 2004: 172), cuasi o contrario
que o sistema linneano. Seguindo con Bustos:
"Ni
toz os miembros a os que ye aplicable o conzeuto [un nombre], les ne ye
aplicable en a mesma mida, ni son consideratos como exemplos igual de buenos
d'o conzeuto en custión. Asinas que, por un costato, a pertenenzia a o conzeuto
parixe ser ta bels miembros una custión de grau e, por atro, no toz os miembros
agrupatos en o conzeuto son casos igualmén representatibos d'o conzeuto: bels
casos son consideratos tipicos d'o conzeuto en custión e atros manimenos son
consideratos secundarios, marguinals u mesmo anormals. A tipizidá e a
gradualidá parixen ser as carauteristicas más sobrexiens d'a mayoría d'os
conzeutos" (Bustos, 2004: 170-171).
Os
nombres pueden ser descritibos u metaforicos. A "yerba d'o riñón" (que
s'aplica a Cynoglossum, Amelanchier e Calluna), no fa una traza de riñón, sino que s'emplega(ba) ta
curar-ne, e ye, ta os que fan serbir ixe nombre, una "yerba" en o
sendito d'o suyo emplego medezinal, encara que Amelanchier, a senera, siga una matullera altera e Calluna, o brueco, una matullo chicote,
una bocha (resuena aquí a istoria d'as mullers asasinatas antismás por erboleras, acusazión que gosaba ir
chunto a ras de broxa, fetillera e pozonera). Tampó ye o caso d'o "té de
ralla", no ye saxifraga que tire
piedras d'o riñón anque crexca en as rallas, ye "té", dichestibo e ta o mal de
tripas.
Silene vulgaris, coleta, petadera
Por
tot o debandito, no beigo brenca en Petrocoptis
una flor trencapiedras ni una clabelina sino una coleta, una coleta de ralla,
de zinglo, de balma. As coletas prototipicas son as d'a espezie Silene vulgaris, pero en aragonés
tamién son "coletas" as matas de
Coronilla scorpioides (un conzeuto
anomalo, que diz Bustos, por ixo ye una "coleta mala" en Salas Altas)
u as de Bupleurum rotundifolium. En
catalán tamién son "coletas" Moricandia
arvensis (en Jaen, "collejón"), Bergia capensis, Cardaria
draba u Hipochaeris radicata
entre atras ¿Qué tienen en común? u bien a traza d'as fuellas u bien a cualidá
de minchable. As fuellas de todas, menos a zaguera, son entre oblongas e
obalolanzeolatas, isto ye, redondas e bel poco alargadas, no guaire grans, con
poca u denguna coda u peziolo, como as de Petrocoptis,
pero no como as de Dianthus, as
clabelinas que proposa Ferrández, de fuellas subliniars: estreitas e largas; o
mesmo Ferrández repleca "clabelet" ta Silene saxifraga, tamién de fuellas alargadas. A flor no ye
parexita, sí se fan un aire as de Silene
e Petrocoptis, que pertenexen a ra
mesma tribu Silenaea. Antiparte ye a
calidá de minchable, notable en Silene
vulgaris, e compartita en Cardaria
e Hipochaeris, ísta zaguera una mena
de chicoina u carnigüelo cualas fuellas se salen d'o prototipo. Petrocoptis, como ye debandito, le sabe
buena a ras crapas y prou, que sepamos.
Ye a
calidá de minchable a que ye en l'orichen d'a parola "coleta", d'o latín CAULIS, a col,
talmén por correzión dende caulicula < CAULICULUS, 'coleta', que dio en
mozarabe "caulilla, caulella, colilla, caulichella, caulichiella"
(Asín, 1994: 82). D'astí "colleja" en castellano, "coleta,
colilla" en aragonés, con as castellanizazions foneticas e lesicas "coleja,
colleja, collejeta, collejón". Asín identifica istos nombres con barias
plantas, como Silene dioica, pero no
ta S. vulgaris, anque o bayo d'o
nombre común ye claro.
Por
tot o debandito, ta yo as espezies d'o chenero Petrocoptis son coletas de ralla, talmén minchables, pero no
podemos comprebar-lo porque están protexitas por a lei; de ser buenas
podérbanos pensar que en efeuto esen sito baltizatas como coletas bella begada.
Silene vulgaris,
antiparte, tamién tiene como sinonimos prou comuns os de petaderas, cruixideras,
esclafidors, pedorretas... (coinziden con l'oczitano e con o franzés
"claquet") que fan referenzia a o chuego de fer esclatar o caliz en a
man. Por zierto, a mía mai m'aconsellaba alentar dintro d'a flor antis ta,
calentando-la, conseguir que petase millor. O conzeuto de petar como
prototipo no s'estira como o de "coleta", sobre as fuellas u a calidá
de minchable, sino a flors con caliz, corola u fruito amplos: os cluxitos (Gentiana acaulis e similars) e o narziso
perolet ("petaderas") (Narcissus
pseudonarcissus), con a corola tancata e larga, as ugas d'o diaple ("petador")
(Cucubalus baccifer), de cáliz como a
coleta normal, u as cascabilleras ("petaderas") (Colutea arborescens), que fan un fruito rinchato, buedo e gran. Son
conzeutos u prototipos diferens que dan nombres distintos a ras mesmas
espezies; un conzeuto que no sirbe ta Petrocoptis.
Silene dioica. Coleta
As
coletas de ralla
O
chenero Petrocoptis ha bariato en a
tacsonomía zientifica entre cuatre e doze espezies, seguntes se'n han ito fendo
estudios. Agora se consideran nueu espezies con tres subespezies que, ya mesos
en farina, podemos clamar asinas:
- Petrocoptis guarensis Fern. Casas, coleta de ralla de Guara. Se troba en
13 cuadriculas de 1 km2 d'a sierra de Guara.
- Petrocoptis hispanica (Willk.) Pau, coleta de ralla pinatense. Medra en o
Prepinineo chazetano, as Altas Zinco Billas e Nabarra. Fue a que I. de Asso
describió en o sieglo XVIII en as parez d'o monesterio pinatense, o de San
Chuan d'a Peña. Ixa fue a primera begada que se paró cuenta d'a suya
singularidá.
- Petrocoptis pyrenaica (J. Bergeret) A.
Braun ex Walp., coleta de ralla
pirenaica. A subespezie pyrenaica
ye d'o Pirineu atlantico franzés, bals ozidentals aragonesas, Nabarra e País
Basco. A subespezie glaucifolia ye cantabrica. A subespezie viscosa ye berziana. S'eslixe "pirenaica" como denominazión culta
fren a "pirinenca", que tamién poderba fer onra.
- Petrocoptis crassifolia Rouy, coleta de ralla d'a Zinca. Cuanca alta
d'a Zinca.
- Petrocoptis montsicciana O. Bolòs &
Rivas Martínez, coleta de ralla d'o
Montsec. Propia d'o Prepirineu
ribagorzano.
- Petrocoptis montserratii Fern. Casas, coleta de ralla d'os mallos. Se fa en
os mallos d'Agüero, Murillo e Riglos, en as rallas d'almendrón de l'Auturía y
en as de Canziás.
- Petrocoptis pseudoviscosa Fern. Casas, coleta de ralla de l'Ésera. D'os
congustros d'Aiguasallenz e Bentamillo.
- Petrocoptis pardoi Pau, coleta de ralla d'o Bergantes. Se fa en
o río Bergantes.
- Petrocoptis grandiflora Rothm., coleta de ralla ozidental. Entre León e
Ourense.
Petrocoptis montserratii. Coleta de ralla d'os mallos. Santa Orosia, Yebra de Basa
Asín
Palacios, M. (1994 [1943]) Glosario de
voces romances registradas por un botánico anónimo hispano-musulman (Siglos
XI-XII) Edición Facsímile. IFC.
Bañares,
Á., G. Blanca, J. Güemes, J.C. Moreno & S. Ortiz , (eds.) (2009) Atlas y Libro Rojo de la Flora Vascular
Amenazada de España. Adenda 2008. Dirección General de Medio Natural y
Política Forestal (Ministerio de Medio Ambiente, y Medio Rural y
Marino)-Sociedad Española de Biología de la Conservación de Plantas.
Cires,
E. & Fdez. Prieto, J.A. (2015) "Phylogenetic relationship of Petrocoptis A. Braun ex Endl (Caryphylloceae), a discussed genus from
the Iberian Peninsula", in Journal
of Plant Research, 128 (2): 223-238. DOI 10.1007/s10265-014-0691-6.
Foucault,
M. (1966) Les mots et les choses.
Éditions Gallimard.
Guitián,
J. & Sánchez, J.A. & Guitián, P. (1993) "Biología y conservación
de Petrocoptis grandiflora en el
Noroeste Ibérico", Bot. Complutensis
18: 123-128.
Ferrández
Palacio, J.V. (2008?) Cuadernos de Flora
Ribagorzana I. L'Aigüeta de la Ribagorza.
Linné,
Ch. (1788) Philosophie botanique.
Cailleau - Rouen, Leboucher.
Mayol,
M. & Rosello, J.A. (1999) "A Synopsis of Silene Subgenus Petrocoptis
(Caryophyllaceae) in Taxon 48 (3):
471-482. DOI:10.2307/1224558
Rolland,
E. (1899) Flore populaire ou Histoire
Naturelle des Plantes dans leurs rapports avec la linguistique et le folk-lore,
t. II. Librairie Rolland.
Roman
Tendededero, J. (2012) La flora y su
terminología en la provincia de Jaen: fitonimia y dialectología. Tesis
doctoral. UNED.
Segura
Mundía, S. (2013) Nuevo diccionario
etimológico latín-español y de las voces derivadas. Universidad de Deusto.
Valles,
J. (dir.) (2014) Noms de plantes. Corpus
de fitonímia catalana. Generalitat de Catalunya, Departament de Cultura.
Termcat, centre de terminología.
Velasco
Maillo, H.M. (2003) Hablar y pensar,
tareas culturales. Temas de antropología lingüística y antropología cognitiva.
UNED.
Vidaller,
Tricas, Rafel (2002) "La Flloreta'l Congustro", en Guayente, 62.
Vidaller
Tricas (2003) Libro de as matas y os
animals. Dizionario Aragonés d'Espezies Animals y Bechetals. Consejo de
Protección de la Naturaleza de Aragón:
https://es.scribd.com/document/446558303/Libro-de-As-Matas-y-Os-Animals-Rafel-Vidaller-Tricas-2004
https://lenguasdearagon.org/wp-content/uploads/2022/11/Libro-das-matas-y-os-animals.pdf
Petrocoptis pseudoviscosa. Coleta de ralla de l'Ésera. Congustro de'l Bentamillo