Ya fa años que soñaba con fer chiretas de marisco, güei be d'aber-ne por astí, pero seguro que no sapen tan buenas como yo me pensaba de nino

19 mar 2013

Brioletas en a pasa o pedrolé

  

Brioleta amariella Viola biflora,
flor boreoalpina
 Fa bel par de semanas o tiempo amolló e surtión as primeras floretas de l’añada en os cobaxos d’a montaña, como as cuculetas u as patas de caballo, pero tornó a nebar, pleber e fer fredo y o mon s’aturó, se metió a ibernar una mica más asperando días más solaners. Agora una d’as pocas flors que pueden trobar-se son as brioletas, como istas d’a espezie Viola alba d’a foto. Bi n’ha asabelas de espezies de brioleta, bueno asabelas no, en o Alto Aragón bella bentena, as más de color brioleta, pues color e flor son a mesma cosa. Bi n’ha tamién de amariellas e blancas.

Viola alba, a d’a foto, ye bien espardita por o país, asobén amán de caxicos u en espuendas e marguinazos, como ista, en o barranco Arás de Biescas; baxaba con una buena tamborinada d’augua, entre a que plebe e a nieu que se desfá. Alto se bei a o mosen, ixe cantal enzima una chaminera tierra, que fa bels años se quedó sin a suya casera, espaldata; no cal preocupar-se, dezaga d’el ye crexendo una nueba casera. Os pijaitos rebaltizón a o cura e a casera como “las señoritas de Arás”, menuda sanselada, pero muito más fina, ya pué quedar...

A ras brioletas les fa goi chuntar-sen e fer fillos bordes, como a os mosens d’os charrazos, ye por ixo que os botanicos ban como cagallón por zequia pues asobén no bi ha trazas de saber de qué espezie son, a suya tacsonomía ye embolicata. A os bordes de Viola alba e Viola hirta los claman Viola x adulterina, paraz cuenta d’o fartos que son. A os d’os mosens e as caseras les ne deziban sobrinos... Una brioleta que no ye fázil que s’achunte con denguna otra ye Viola diversifolia, a mía preferita. No más se conoxe en metá d’os Perineus, entre os 2250 e os 3050m. en pantas de gleras de losa u gleras finas buralencas. Siempre m’alcuerdo d’as d’a Serra Negra de Sarllé, en os solanos d’es Pacs, a Pala Lorruegos e Ardonés, solas en metá d’aquellas loseras foscas.

Viola diversifolia
 Tamién o chardín de casa nuestra istos días lo tenemos preto de otras brioletas, d'a espezie Viola riviniana. Fa chitos por debaxo tierra que se ban espardindo e cuan plega a primabera fa goi beyer-los fartos de floretas. En os tiestos ban chitando as matas de pensamientos, brioletas de chardín de petalos grans, más tardanas que as montesinas, por o que encara les quedan bellas semanas ta florexer.



Viola riviniana
Brioleta deriba d’o franzés violette, e iste d’o latín viola, que reseña Plinio o Biello. Bi ha autors que s’estiran dica a mitolochía griega, asinas Ionia u Ion, ninfa la una, mesacha la otra que andaban a bueltas con bels dioses clasicos. Ion serba de color brioleta en una luenga preindoeuropeya mediterránia d’a que pasó enta o griego (seguntes Douglas Harper (1) ), de Ion bienen parolas como yodo. As eboluzions dende viola e violette son comuns en muitas luengas d’o continén, d’entre as cualas bi ha dos que adiben una erre e fan “brioleta”: o aragonés e o gascón, como gosa pasar. En gascón trobamos brioulétte, brigoulée, briole, birouléte... ista zaguera se troba tamién en o Perineu nabarro como biruleta, e talmén en o catalán como biroletas. Os glosarios castellanos no han tardau brenca en ficar istas parolas chunto con as aragonesas en o suyo patrimonio (p.e. en Archivos de Flora Ibérica lº 7 d’o real jardín botánico – CSIC).

Más nombres aragoneses ta ista floreta son bioleras, biolas u bioletas. Amás amás, Pardo Sastrón reseña “confesadoras” e concreta “como bienen ta Cuaresma”, una relazión que se troba en bels países más. Alexis ARETTE (2) charra d’o dominche d’as brioletas: “lou dimenyé de las Brioulétes” que “yera en Olorón, o segundo dominche de Cuaresma. Os chobens d’a redolata dixaban de fer penitenzia ta ir a bailar”. As brioletas s’emplegón en rezetas afodisiacas y en muitas atras debito a ra suya olor. En enolochía uno d’os aromas florals d’os bins chobens, o que corresponde con as brioletas, se conoxe como “ionona”, encara que no todas as espezies d’o chenero oloran. Sí lo fa Viola odorata, pero no a clarisca Viola hirta. A primera bi ha qui piensa que ye forana, naturalizata dende l’año d’a picor.
Viola saxatilis

Ixa erre por meyo no ye un fenomeno isolato, se troba tamién en “briolón”, o istrumento mosical emparentato con o bigulín, os dos dende l’oczitán “viola”. En gascón “briuloû”. Y en cambrión, dende o franzés “camion”.

¿E a pasa o pedrolé? Pues ixo, que ya ye. O pedrolé ye o papirroi, pedret, petret, pitarroi parolas todas benitas d’o peito u papo royo d’o paxaret. Pasan cara ta o norte marcando a primabera, beluns se i quedan. Yera costumbre aprobeitar a pasa parando losetas y zepos ta minchar-se ixa miquitina de carne que alzan os pobrez. Ya (cuasi) no se fa, asinas que por suerte istos días os patros se plenan de papirrois, pinchans, engañapastors, albarders, trencapiñons y asabelos cuantos más paxaricos que alegran ista aspera d’a berdor. Si a un caso bella garza como a que cantan os d’a Orquestina: “garza mala, garza mala, que no tiens de corazón, que acotolas, que acotolas a ixe pobre petrichón...” fa gananzia entre que ban parando os suyos niedos.


(1) HARPER, Douglas. http://www.etymonline.com/
(2) ARETTE, Alexis (2009) Nos fleurs d’Aquitaine dans la langue, la sorcellerie et la médecine gasconnes. Editions Pyremonde / Princi Negue. Monein



Brioleta. Trobata de escritoras
aragonesas que se fa en Yesero en o prenzipio d'o estiu
en o que se siente a literatura en aragonés


10 mar 2013

De cuculetas e pans de cuculo


Ista zaguera semana ha plebito por os cobaxos d’a montaña, a nieu se’n ha fuñito y entre o pardo d’a tierra blincan as primeras flors bisteras, as cuculetas. Bisteras porque o berde e discreto chigüerro (Helleborus) fa días que se tiene dreito. En os marguinazos paulencos u en o canto d’os barranquez tamién se beyen as patas de caballo (Tussilago farfara), que atros años ya lebaban un mes florexitas; tiengo que replegar-ne antis de que se pasen, fan buena onra ta salbar tusiqueras como a que tenié a nuei d’o chuebes pasato.

Primula elatior, crexe en as
montañas d'o sur d'Europa
  As cuculetas son flors d’o chenero Primula, as primeras que he bisto por Lasieso son d’a espezie Primula acaulis, en o Sobremón luego se chuntarán con Primula elatior, encara que seguntes o Atlas de Flora d’o Pirineo Aragonés a primera no puya d’os 1420 m. e a segunda no baxa d’os 1600, pero istas güegas en a redolada de Sobremón – Erata se trestucan asobén. Dentro de poco istas partis meyas d’as bals serán plenas de otras cuculetas más comuns, as de Primula veris. Bi ha tres espezies más, farinosa, integrifolia e hirsuta, as tres royiscas en cuentas de amarillencas, pero biben en puestos alters, enrunaus por a nieu pa días. Amás amás, en bel chardín de Aso Sobremón naxerán as cuculetas royas, bariedaz de chardinería de P. acaulis. Astí en tienen de royas, pero en as floristerías en benden de todas as colors.

 Tanto Primula como cuculetas fan referenzia a una mesma ideya, o prenzipio d’a primabera e primabera ye chustamén uno d’os suyos nombres comuns en muitas luengas (primavera, primrose, primevére...) igual como o zientifico Primula veris. Yo he sentito primabera ta ra Hepatica nobilis, chunto con flló de primabera u flor de semana santa. Iste zaguer nombre ye común en bellas luengas como o francoprobenzal, o normando u o franzés (istas dos luengas d'oïl) en sinonimia con cuculo. Asinas Toussaint (1) sobre Primula (e atras) diz que en Normandía ye "coucou (...et) pâquerole, plante qui fleurit vers Pâques, a l'arrivée du coucou", (cuculo e pascualera, mata que florexe arredol d'a Pascua (Semana Santa), cuan plega o cuculo).
Primula veris, eurosiberiana

Cuculetas, cuculos, pan de cuculo, pan cuculo son nombres zentrals referitos a o reloche d’a primabera, o cuculo (Cuculus canorus), “si ta o tres d’abril no canta o cucut, u m’he muerto u m’he perdut” u como me deziban en Botaya “O día de san Benito pasa o cuculo o mar y si no lo pasa se queda dillá” (o 21 de marzo). Ye amás una metáfora prou normal en as luengas europeyas, asinas en franzés, gascón, catalán, en a italiana bal d’Aosta u en o cantón suizo bezino de Valais. Pero no en toz os países as mesmas flors anunzian a primabera a trabiés d’o cuculo. En gascón, Jean Seguy replega cucut ta espezies como Aquilegia, Lychnis, Stachys, Colchicum, Narcissus u Gentiana, flor de cuculo ta Digitalis, erba cucuda ta Narcissus, cucuts dels mals ta Saxifraga u sebo de cucut ta Muscari, as pastoretas que deziba mi mai. En piamontés a bariedá ye parellana, y en o cantón de Valais debandito trobamos Hepatica nobilis e Oxalis amás de Primula, igual que en a Saboya con a que comparten a luenga francoprobenzal u arpitan (arpitan: montañés u más chustamén tasca). Pan de cuculo por a suya parti ye reseñato ta Oxalis e ta Sedum en gascón, ta Hyacintus, Leopoldia e Muscari en piamontés, ta Muscari en italiano, ta Oxalis en franzés, normando (luenga d'oïl), francoprobenzal, catalán u veneto.  
Primula farinosa, dende
Asia enta os Alpes e
bellas montañas
d'o sur de Europa

Linneo, sueco el, baltizó una flor con o mesmo nombre: Lychnis flos-cuculi, por o que trobamos a mesma ideya en Escandinabia y en o sieglo XVIII. Flor de cuculo que en anglés se fa serbir ta Cardamina pratensis, en franzés ta ros compañons (Orchis, Dactylorhiza), en normando ta NarcissusLychnis, en francoprobenzal ta Primula, ezetra. En frazés, amás, coucou bleu ye a Pulmonaria.

En gascón, coucou como Narcissus pseudonarcissus (asinas mesmo en franzés) da o dito "Quan piroca lou coucou, la prima que bèca", cuan espunta a cuculeta, a primabera acucuta, con a mesma ideya. Por aquí Narcissus pseudonarcissus, os boticos, pimpollos u perolez he sentito dezir que marcan o tiempo d’as usoneras, sisoneras u muxardoneras, que tamién han o suyo intrés.
 
Primula hirsuta, endemica d'os Alpes
e d'os Perineus zentrals
 Por a bal de Benás he replegato chocolateras ta Primula veris, por a suya traza e porque as corolas se chupan ta tastar a suya sabor dulza. Lo mesmo me contaban por Yesero en do las claman cascameriendas, más parexito a o escusabrendas, a Merendera pyrenaica. Igual que en Biescas, en do apunté ‘manguitos’ a un informador, en un lugar en o que cuculetas ye parola común. Antiparte, en Samianigo bi ha qui esferenzia Primula veris de P. elatior e P. acaulis, de flors más amplas, y emplegan cuculeta ta ra primera e cuculo ta ras segundas.
 
Cuculetas royas, bariedá de
chardinería de P. acaulis
 En resumen, una mesma ideya se fa serbir ta una mesma reyalidá pero concretando-ne en espezies diferens. Con tot, e como gosa pasar en ista mena de lecsico, se columbra un espazio contino entre o aragonés, o catalán, as luengas de Franzia, o norte de Italia e dillá Rumanía u Anglaterra, que manimenos no pareix dentrar más en o espazio iberico. Talmén siga por manca d’estudios u por alazez culturals pero ye bien intresán. E curioso que iste mapa se faya un aire con o d'a corolochía europeya, con as rechions eurosiberiana e mediterránia, en parti porque muitas espezies d'a flora altoaragonesa son eurosiberianas, y en parti por o que bede ser una casoalidá sin más.



(1) TOUSSANT, Abbé (1906) Étude etymologique sur les fleurs normande et parisienne. Bulletin de la Societé des Amis des sciences naturelles de Rouen. Imprimerie Lecerf fils. Rouen.


23 feb 2013

As antas d'o cuerzo curto


O chuebes m’en puyé con os esquís por Lasieso, eba cayito un plumazo nieu e yera un buen cote ta mirar quí anda por ixos mons. En a parti más solana d’a dentrata os chabalins eban feito una fiesta u talmén as olimpiadas tozineras, tan preto yera de pisatas. Entremeyo bella raboseta e bel cuerzo. Como a nieu s’afondaba tanto as fuyinas e os esquiruelos no eban quiesto baxar d’os árbols. Os chabalins feban un trallo como una zequia con sezión de meyo zerclo, como una pista de bobsleigh, as rabosas ubriban bien os didos ta afondar-se poco, os cuerzos ficaban as suyas patetas finas bien fondas. Cuasi en o cabo d’a bal trobé o rastro d’un esquiruelo qu’eba cruzato o camín, entre abez. Antís de ixo, dende a espuenda dreita blincó un cuerzo cara t’abaxo, en primeras fizo o blinco d’o zapo, se capuzó en a nieu d’o canto d’a pista, más funda, cuasi enrunato tornó a blincar e se quedó en metá bel poco sofocato. Yera un masclo, teneba as antas con borra, como as d'a foto, meyanas, serba choben.

Antas ye una d’as parolas que en os decumentos meyebals aragoneses definen os cuernos cayedizos d’os zerbidos. O cuerzo ye un zerbido, un zierbo chico cualos cuernos no más tienen os masclos; se les cayen ta l’agüerro ta tornar a medrar en o cabo o ibierno. Más común yera clamar-las “bañas”, como dizen Sesma e Libano (1) “Banes: Baina, nombre dato a o cuerno d’o zierbo en as aljamas de Aragón e Balenzia”. Asinas mesmo en a bersión aragonesa d’o Libro de Marco Polo (2, s. XIV): “En aquesta probinzia ha asaz de aquellas bestias en que se troba l’almesech e es el más fino que sea. La cual bestia es así gran como un zierbo e ha gran coha e muit grosa, e no ha bañas e ha 4 dientes deyuso e dos desuso (Bañas son bainas u cuernos, que en os zerbidos se’n cayen cada año, no como as crapas, os sarrios u os guas, que los tienen pa cutio. Os cuatro diens, en o TR se reparten en dos alto y dos abaxo. Se trata d’o zierbo mizclero (Moschus moschiferus)”. Bañas s’emplega en catalán pero no ta esferenziar os cuernos d’os zerbidos, e asinas una costruzión tipica ye ‘banyas de vaca’, por ixo prefiero ‘antas’.

Si calese mirar un orixen ta ‘antas’, parando cuenta que no ye parola guaire decumentata, ascape pensarbanos en o anglés antler. En aquel país lo fan benir d’o franzés antoillier, e istos d’o latín ante oculare, antis d’os güellos. En franzés ha deribato en andouiller, “branca d’o trallo d’as antas d’os zerbidos”. Pero bueno, talmén tot isto no tienga un alazet prou zereño. O castellano ‘asta’ tampó ye luen d’as antas aragonesas, biene d’o latín hasta, lanza, pica u trastes parellanos feitos con un tocho e una puncha fierro.

Os cuernos d’o cuerzo son como güesos, fosfato de calzio e proteínas más minerals. Cuan se les cayen muitos atros animals miran de rader-los, como os zorzes, por ixo duran poco en o mon, no ye raro trobar-los rosigatos. Cuan les naxen ban protexitos por una piel con borra, como as chemas de bellas matas. Dentro de bels días, encara que depende muito d’o puesto, l’alimentazión, a edá u a salú, se meterán a escotolar-sen cuentra arbolez ta tirar-se-la e dixar as antas escoscatas. Os abetez lebarán mala bida pues asobén los dixan esboldregatos, os cuerzos no son os millors bezins de una abetosa.

Sarrios, bacas, mardanos u bucardos tienen cuernos sensu stricto. Una coral de güeso sopre a que crexe una funda de queratina – a mesma sustanzia d’as unglas -, más u menos rezia. Les ne dura toda ra bida, si se trenca u malfarcha asinas se queda, no recheneran

Fa cuarenta añatas no más eba cuerzos en as bals ozidentals: Ansó, Echo, Aragüés. Dende allora, con a estensión d’as selbas propia d’a despoblazión d’as montañas aragonesas, os cuerzos (e os chabalins) se’n fuen espardindo por todas as rinconadas con montaña e selbas d’o Alto Aragón e dillá. A chen se trobó con un bicho nuebo d’o que cosa sabeban. M’alcuerdo un día por o Dalliú de Estós, en a bal de Benás, puyábanos Castel, un bezín de Benás que bibiba en o costau gascón d’a güega e yo. Blincó un cuerzo e o nombre que emplegón fue ‘xebreil’, como en franzés, pues o bezín los conozeba de o suyo país de adozión. No fue a soluzión normal, a penar de que siempre se describe o cuerzo como un zierbet, en tot o Alto Aragón a chen clamó a istos animals ‘crabas’. Asinas lo he puesto comprebar en o Sarrablo, Tena, Sobrarbe, Ribagorza e semontanos (Samianigo, Gabín, Yesero, Barbenuta, Broto, Salas, Graus...), de feito, o termino latino, capreolus, ye ixo mesmo, crabeta. En a Isabana fa años cazón uno e ta zelebrar-lo combidón a bels conoxitos a una lifara ta minchar-se aquel ‘ixar’. Sisquiera con o animal en a man parón cuenta que no yera un sarrio: en a capeza tenemos prototipos arredol d’os cualos farchamos categorías, e aquella craba montesina teneba que ser un ixar, un sarrio, pero no’n yera.

Madoz, meyau o sieglo XIX charra de cuerzos en o norueste de Aragón y en o Sistema Iberico de Teruel, manimenos Ignacio de Asso cuarenta años antis no diz que’n aiga en o reino, nombra os sarrios, os bucardos, os zierbos pero no ros cuerzos. En os fueros meyebals sí bienen, asinas en o Vidal Mayor (s XIII) charra de ‘cabirol’ como en catalán. Y ye curioso porque o Vidal Mayor cuan nombra a istas espezies emplega os nombres aragoneses e os castellanos, se suposa que porque en o sur d’o país ya se charraba asinas. Mete ‘mulo salvage, es a saber ciervo masclo’, castellano/aragonés, ‘ercum, es a saber cabrón salvage’, aragonés/castellano, pero ‘puerco montés’, ‘ciervo’ e ‘cabirol’ sin correspondenzias, por o que cal pensar que yeran os nombres comuns, chenerals.

A bersión aragonesa d’o Libro d’o Trasoro de Brunetto Lattini (s. XIV) emplega manimenos “corço”: “Corços e cabras montesas son una manera de bestias que son asi de buena conoxenzia que de luen conoxen las gentes que bienen si son caçadores o no. Asi mismo conoxe las buenas o las malas por sola vista e todos tiempos ban paxendo de alto en alto e tanto sabet que el lobo lo nafra e lo fiere en alguna manera lugo corre a una yerba que es clamada titamo e la toca allá do el troba e guaresçe de sus plagas.” Atra begata os cuerzos ban chunto con as crabas montesinas.

En muitas d’as luengas que se charran en l’aria de distribuzión de ista espezie os nombres chiran arredol de craba. En indi e persa manimenos ye un zierbet. En bels países d’o este europeyo bi ha una mezcla entre as parolas d’o cuerzo e d’o sarrio que definen una ‘craba montesina chicota’ como he mirato de esplicar en bel triballo, e que bel día cuan charre de sarrios ya bagará de tratar.

O cuerzo aragonés, o corzo castellano e o corço portugués fan un conchunto iberico que a yo me se fa curioso, pues o aragonés pareix más amanato a l’oczitán, o catalán u o franzés en istos asuntos. En castellano fan benir corzo dende o latín popular curtius, e iste d’o latín curtus, que en aragonés da curto, equibalén a o castellano ‘rabón’. Asinas clamamos a os cans de coda curta, y en bels puestos a coniellos e llebres. Ista etimolochía pareix aber condizionato a descrizión d’o bicho en os dizionarios. En garra dizionario franzés, anglés u italiano d’os que he consultato fan referenzia a ra coda d’o cuerzo, tampó en o castellano de 1729, pero dende 1780 dica 1817 os dizionarios castellanos endican que “no tiene coda”. En 1817 lo cambean ta dezir que la tiene curta, dende 1822 dica 1869 que ye “cuasi sin coda”, y dende 1869 dica güei que ye “rabón”, curto. O dizionario portugués tamién diz que ha una “cauda rudimentar”, una coda rudimentaria... yo no creigo que ixe siga uno d’os carauters definitorios de ista crabeta, e me quedo con o dandalo de si a definizión biene marcata por a etimolochía propuesta u no... e de si ixa etimolochía ye achustata. Con tot, cal remerar que dende curtus en aragonés emos curto con ixe mesmo sentito, o que fa pensar que si a etimo ye correuta talmén a parola ye amprata. O gascón puede aduyar-nos; emplegan cabirou, cabirá, anicorn e coudiroun (3), os dos primers se relazionan con craba, pero o cuarto lo fa con ‘curto’, que en o sentito de coda curta se diz coudet u coudot...


Fembra de cuerzo fuyindo

Cuerzo se fa serbir, seguntes he puesto saber, igual ta os masclos que ta ras fembras, no bi ha ‘cuerzas’ como no bi n’ha de ‘sarrias’ u ‘bucardas’. En o caso d’os sarrios se fa saper que ye fembra bien dezindo ‘craba’ (de sarrio) bien ‘femella’ (asinas en Benás. Fembra no lo he sentito, no quiere dezir que no s’emplegue). A os masclos se les ne diz asinas, masclos, mastos u mascllos. En o caso d’os bucardos, as fembras son ‘pardas’ (crabas). En os tres casos, cuerzos, bucardos e sarrios, as crías son ‘crabitos’ (crapitos, crabidos), lo que debuxa una categoría amagata que achunta as tres espezies, más a domestica e prototipica craba en una mesma colla.

A berdá ye que en ibierno, cuan no tienen antas ni os masclos ni as fembras, no ye fázil distinguir-los; cal mirar o culo, os masclos han a culera blanca, debuxando un güeito chitato, en as fembras ixa taca blanca s’enampla con un apendiz tamién blanco en a suya natura. O resto de l’añada iste detalle tamién fa onra cuan eslampan por meyo d’a selba. Allora, los beigamos u no, ye normal sentir como unos ladritos u escachilos que en as encuestas por a Galliguera Alta me han descrito como ‘esberrecos’. Son prou aparaters, manimenos, as suyas patas rematan en un par de unglas punchigudas, estreitas, chicas, pretas, que les premiten andar por a selba sin fer brenca de rudio. Cuan nieba no pueden fer como os sarrios, que ubren as unglas y fan serbir una binza de piel entremeya como si fuesen raquetas, os cuerzos se afondan. Ta compensar iste barrache tienen ixe andar a blincos tan ristolero que, cuan fuyen, se materializa en a culera blanca que puya e baxa entre o escuro d’os arbols. Como fizo o que bide la otro día en Lasieso.


(1) Sesma, J.A. & Libano Zumalacarregui, A. (1982) Léxico del comercio medieval en Aragón (siglo XIV) IFC Zaragoza.
(2) Ferrández de Heredia, J. (2011) Libro de Marco Polo. Ed. y estudio Rafel Vidaller Tricas. Aladrada Edizions. Zaragoza.
(3) Arette, Alexis (2003-2010). Nos bêtes d’Aquitaine. Editions des Regionalismes. Cressé


8 feb 2013

Bombolons royos, bombolons negros


Bombolón royo, o zaguer estiu, en un tiesto briolas d'a puerta d'o chardín. Güei enrunada de nieu.

Un palmo nieu cubilla a mesa d’o chardín, as sillas tienen respaldos de nieu que parixen de cotón, de cabo cuan flotan as bolisnas que trayen as turberas dende o norte. Os paxaricos ban e bienen de mata en mata, piponíando miollas por as zeras, miollas que a catrinalla escolanos dixan cayer cuan marchan ta ra suya escuela. Amán d’a mesa, entre a nieu acucutan floretas amariellas d’o chasmín que puya por a parete casa. Ye balién iste chasmín amariello, ta chinero faya o tiempo que faya, chita flors. A otra semana dende a finestra bide un bombolón royo aprobeitando a florada, buena suerte pensé. Por o que se bei, debeba ser una bombolona preñata, que son as que pasan o ibierno... Ta bombolona a mía filla cuan quiere bella cosa, la otro día ir ta ras cheras de san Antón, agora a zena de carnabal, maitín asabelo, siempre bomboloniando, bede ser a chenetica, a mía mai se quexaba d’o mesmo.

Os bombolons

Bombolón ye un item que abraca muitas espezies linneanas de cucos, por un regular imenopters – a familia d’as abellas, a biespras e os bombolons – pero tamién lepidopters – palometas e paxarelas – u d’atras collas como os coleopters. O prototipo de ista familia ye un inseuto d’o chenero Bombus e parellanos, una mena de abella rezia e zerruda, sobre ixa ideya a parola s’estira enta atros cucos como por exemplo a palometa bombolón, Macroglossum stellatarum, que muita chen y en muitas luengas s'asozia con o paxaro d’as flors u colibrí, u cualsiquiera d’a suya colla de palometas de luenga trompa, Sphingidae. U coleopters – escarabachos -, como se beyerá dimpués.

Bombolón ye parola que emplegamos en a mitá este d’o Alto Aragón, Ribagorza, Sobrarbe, Llitera, Semontano, A Zinca... en a mitá ueste manimenos lo claman moscallón, con o mesmo sentiu. Asinas los describiba Chulio Balenga, de Labata (1): “Todas as trazas de cucos que se parezen a ras abiespas, gordas, fan as “ollas” dentro de tierra, en una marguin, con un forato pa dentrar. Dentro n’eba dos almutes de moscallons. N’ai a rayas y de culo royo, como abiespas gordas”. Son moscallons pero son como biespras, son bombolons u moscallons. Ista dicotomía en os nombres d’os animals e as matas en aragonés ye tozuda, por un regular un nombre ye latino e la otro no: melón/taxugo, gallo/aurón, erco/bucardo, corniera/senera... moscallón/bombolón. Pepe Lera, en o suyo dizionario cheso (2) adibe abelluto, más amanato a ro gallego abellón, castellano abejorro, gascón abelhoun, abelhina u oczitán abelhard. Tamién Severino Pallaruelo charra de moscallons (3): “Mientres aguaita o camín que puya entre buxos, pasa bolando zerca d’ella un moscallón negro (Cetonia morio, agora Protaetia (Netocia) morio, un escarabacho). A muller tornó ta casa anguniata. Bella cosa mala le’n ha ocurrito a o suyo mariu. O bolito d’o moscallón negro le’n ha endicato. Si ese sito un moscallón berde u amariello, abreban marcato una cosa buena, bella notizia feliz, y a muller abreba tornato goyosa ta casa. ». Ista bisión d’os bombolons como moscas gordas ye orixinal en o conchunto de nombres populars, pero bombolón ye más propio. Amás de moscallón os bocabularios trayen morcardón, definito bien como un bombolón u como una mena d’escarabacho.

Bombolón e Bombus comparten etimolochía, dende o latín e iste dende o griego bombos, bombolonío, zurrumbito. Bombus ta ro chenero linneano naxe en 1802 d’a man de Pierre André Latreille, suposo que como treslazión enta o latín d’a parola franzesa. Ista mesma radiz se puede entrefilar en l’anglesa bumble bee (bee ye abella), irlandés bumbog, escozés bum-bee, croata bumbari, talmén en rumano bondar u corso bufonu, lo que fa pensar que semos debán de un orixen biello d’os que se gosan ficar como indoeuropeyos.

A ideya de baltizar a istas espezies seguntes o sonito que produzen ye más espardita encara, asinas bourdon en franzés, por o suyo bourdoner – bomboloniar – u o alemán hummel, emparentato con atras muitas luengas como o sinonimo anglés humble-bee, d’o berbo to hum, bomboloniar. O bourdon franzés sirbe tamién ta o tubo d’a gaita que fa un zurrumbito grabe sobre o que suenan as notas mosicals, bordón e bordoneta d’as gaitas de boto aragonesas. E ta campanas de nota grabe, tubos de organo, ezetra. O catalán borinot tamién ba por ista endrechera, mesmo en sentito fegurato.

Os bombolons d’o chenero Bombus e parellanos son una colla de imenopters d’a familia Apidae, apis – abella. Son polinizadors cheneralistas que, grazias a ra suya zerra y a suya endotermia pueden estar autibos en las redoladas más fredas d’o mundo, por ixo son prou conoxitos en culturas como a inuit. Se’n han trobato dica 5000 m. de altitú, con a importanzia que isto ha ta ras espezies bexetals de montaña. A suya balgua como polinizadors ye notoria, tanto que dende 1987 bellas espezies – seis dica agora - como Bombus canariensis u Bombus terrestris han sito domesticatas ta treballar en plantazions, por exemplo as de tomateras de ibernadero. Como gosa pasar os bombolons s’han istalato por a suya cuenta en puestos en os que no yeran orixinals afeutando a ra fauna local, asinas Bombus terrestris en America d’o Sur. As espezies norteamericanas ban camín de acotolar-sen dende os años 90.

Dende o cabo antropoloxico ya se ha puesto beyer que, amás d’a suya domesticazión, se considera que dan buena u mala suerte seguntes sigan royos u negros. Royos son os que Chulio Balenga clamaba a rayas y de culo royo, u os amarillos de Pallaruelo, porque os berdes talmén fayan referenzia a bel escarabacho, Chabier Tomás siñala como moscallón o escarabacho azul Hoplia caerulea en o suyo triballo sobre Biello Sobrarbe. Negros son os d’o chenero Xylocopa, d’a familia Anthophoridae, si charramos de bombolons « sensu stricto » por definir-lo de bella traza. En franzés fan a mesma triga, e charran de bourdons fauves e bourdons noires, con o mesmo sinificato (fauve ye entre amariello e royo). En Andaluzía charran de abejorro rubio o negro, en Franzia tamién bourdon claire u foncé, claro u escuro, asinas mesmo en Canarias. Borinot ros e negre en catalán. En toz istos puestos os bombolons royos dan buena suerte e os negros mala (4). Lison Huguet reculle en Llire (Bal de Benás) (5) que si un bombolón negro te toca bella parti d’o cuerpo, s’amorta una presona quiesta. Matte-Florac en un estudio sobre os inseutos en a cultura europea reseña que si un bombolón claro chira y dentra en casa traye buenas notizias, si ye escuro, malas. En Norteamerica si dentra un bombolón en a casa y se posa en una silla, bendrá un besita curta, si se atura en un leito a bisita pasará a nuei. En Cataluña un bombolón negro – borinot negre -, dentrando en una casa anunzia una muerte; ta san Chuan se feban tochos de minglanera – pals borinoters – ta matar-los. En Palawan (Filipinas) manimenos un bombolón negro ye una metamorfosis de l’ombre enamorato que « suca a bonico o neutar d’as flors ». Una ideya muito más dulze.

En Guernesey, uno de ixos paradisos fiscals que bi ha entre Anglaterra e Franzia, cuan un pescataire beye un bombolón bolando con a mesma endrechera que el, a pescata será buena, si ba de rebés se’n irá sin cosa ta casa. Ta os inuit canadienses (6) un bombolón en o canto d’o río y ta ra primabera, marca o paso de salbelins, una mena de truita, fa de guión de salbelins. Sin dembargo os bombolons son bistos por os inuits como as gripias en a nuestra cultura, con aprensión, fobia. O suyo nombre igutaq biene de iguuti, o fizón, a o cualo temen. « l’aparizión de un bombolón produz panico; no ye raro que as chens pierdan tot o autocontrol, os chilos de urror s’acompañan de zeños y aparatos espresando o disgusto más fundo ». Con tot, o bombolón entre istas chens ye simbolo de fortor e s’emplega en bellas zeremonias ta tresmitir a suya fuerza a os ninons.

Asobén en as culturas europeyas se asimila o bombolón con o masto de l'abella. L’abella, recurso alazetal dende os nuestros orixens como espezie, ha una carga simbolica inabracable, positiba por un regular. Dende antigo en diferens culturas as abellas son as almas que nos dan bida – talmén os achiquidors abelleta-almeta tiengan relazión simbolica -. En Galizia bi eba un costumbre funerario clamato o abellón (o bombolón), que consistiba en bomboloniar en zerclo arredol d’o muerto, seguntes Alena Stachová (7) talmén ta aduyar a ras abelletas/alma a salir d’o cuerpo enta o suyo zielo.

Por un regular o masto bombolón ha una connotazión negatiba que ‘compensa’ a positiba d’as abellas. En a mesma Galizia dos refrans marcan esta esferenzia : « O que mata unha abella tén cen años de pena », pero « o que mata un abellón ten cen anos de perdón ». As bruxas se tresforman en bombolons en os Alpes e Alemania, con una bela de zera de bombolón consagrata se descubriban as bruxas en as ilesias (aquí con una branca de buxeta). Se relazionaban tamién con o diaple. En a mesma Alemania bi ha puestos en os que os bombolons fan un rol parellano a lo d’os mosquitos que se tresforman en diaplerons d’a falordia ribagorzana. Dillá, en Ucrania e Bielorrusia una falordia charra de una abella que ebita casar-se con un bombolón engañándo-lo, aprobeitando que ta l’agüerro ye feble e muere. Ye un tarabidato paralelo a os cuentos en que as espezies agudas engañan a ras malas, como todas en as que o lupo sale tresquilau.

En otro ran más prautico, en bels países os bombolons marcan plebia cuan se quedan amán d’os suyos cados, u cuan salen en primabera en diyas de sol. Como se bei, son cucos bien conoxitos en a cultura popular.

Otros bombolons

O zaguer cabo semana, en a Casa d’o Chubilato de Samianigo pregunte a bellas presonas cómo clamaban a istos cucos. Salión os moscallons, os negros e os royos, de un par de ombres de Acumuer, y un moscallón de trompa luenga que s’amana ta ras flors cuan se fa de nueis, de un informador panticuto. Me charraba de una espezie de esfinchido – familia Sphingidae – cuala espezie más conoxita ye a palometa bombolón u colibrí, Macroglossum stellatarum, ya debandita. No me sonaba de cosa, asinas que le fize una consulta a un compai espezialista en o tema, Enrique Gil (impresionante o suyo blog: www.invertebradosdehuesca.com), e me contestó que Macroglossum stellatarum yera conoxita en Ribagorza y más que más en a Baxa Ribagorza como bombolón. Me sorprendió porque no lo eba sentiu nunca. Estuque a denominazión de bombolón ta ista espezie anque normal, ye más notoria que antismás por una custión de cambeo cultural. Yo de nino no remero aber bisto cucos d'istos y sin dembargo conoxeba bien a bombolons, moscallos, tabanos, abellas u mosquitos que dondiaban por o lugar en a epoca que pertocaba. Pienso en as begatas que más tardi he bisto a Macroglossum e siempre ha sito en flors de terraza u chardín. As primeras begatas en Puiboleya, con os míos chermanos, a toz nos sorprendeba o cuco porque no yéranos familiarizatos con el. O cambeo en o paisache urbano dende a nuestra nineza dica güei ha supuesto que sigamos más escoscatos, sin animals ni fiemo a o costau nuestro y con bonicas flors adornando ros lugars; as carreras ya no son escuras, son plenas de luminarias: emos ‘perdito’ tabanos, emos ‘ganato’ palometas, e ista palometa bombolón se’n ha feito muito más cospicua, tanto que puede fer xuplidar a os bombolons normals. Ye una ideya.

Os nombres comuns d'a palometa bombolón charran de codas de esparbero, de carpa, de paloma e de colibrís, tanto que ha abito trafuques entre istos cucos e os paxaros americanos. Un sinonimo anglés ye hummingmoth, "palometa bombolonío", pero cal parar cuenta que o paxaro d’as flors u colibrí ye en angés hummingbird, “paxaro bombolonío”, no guaire alueñato d’o cubano zunzuncito, de zunzun, zurrumbito. E si lo embolicamos con os moscallons, en franzés, oiseau-mouche, "paxaro-mosca". Una mesma ideya arredol de costumbres parellanos.

Antiparte son os escarabachos, coleopters, clamatos moscallons. Pallaruelo zita una espezie de moscallón negro. Ch. Tomás otra, ista azul. Tomás Buesa definió moscardón en Ayerbe como "abejorro sanjuanero", que se corresponde con Melolontha hippocastani, cualo cuco se conoxe como gallineta. Ye una estensión curiosa pues dende o bombolón prototipico d’a primera fotografía dica iste Rhizotrogus royo de Betés – d’a mesma subfamilia que Melolontha – que tos meto aquí talmén sólo aiga o bombolonío d’os suyos elitros cuan buelan.

Epilogo

Cuan fize o esamen de conduzir, mientres aguardaba a o auto, me pasó por debán un bombolón negro, pensé que marcaba suspenso. Chusto antis de puyar ta l’auto un bombolón royo me saludó e salbó a preba... un bombolón royo fue a sincusa ta escribir iste articlo, e parixe que un bombolón negro se debió colar por casa ayer sin que parase cuenta. Me clamó Óscar, o fillo de Angelines, ta dezir-me que a suya mai eba muerto. Angelines, de Casa Mallau de Susín, una d’as más estraordinarias presonas que he conoxito nos ha dixato, con ella se’n ban borguils de rasmia en a esfensa d’o país e d’a nuestra cultura, con ella s’amorta Susín. A marcha d’a millor mayestra de franzés naxita en istas tierras me fa “avoir le bourdon”, ressentir une tristesse lancinante, avoir les idées noires. Angelines, dulze bombolón que nos aculliba cada año en casa suya arredol d’os cuentos perinencos, en os suyos amables capazos por as carreras de Samianigo, Olibán, Biescas u en o fogaril de Casa Mallau. Catolica como yera, seguro que ha ganato un merexito puesto en o suyo zielo. A suya almeta-abella abrá puyato t’alto dixando-nos sin a suya quiesta compañía.

Angelines bailando a o son d'as gaitas de Samianigo en a era de Susín. In Memoriam

(1) Vidaller Tricas, Rafel (2004) Libro d’as Matas e os animals. CPN. Se puede baxar en pdf dende http://casaaflor.blogspot.com.es/2012/04/libro-de-as-matas-y-os-animals.html
(2) Lera Alsina, José (2004) Aplego. Dicionario de resistencia y gramática sobre lo cheso. Ed. De l’autor, Barzelona.
(3) Pallaruelo Campo, Severino (1984) Viaje por los Pirineos misteriosos de Aragón. Ed. De l’autor. Zaragoza (en castellano en l’orixinal).
(4) Matte-Florac, É. & Thomas, J.M.C. (ed.) (2003) Les “insectes” dans la tradition orale. PEETERS – SELAF. Paris.
(5) Lisón Huguet, José (1984) Algunos aspectos del estudio etnográfico de una comunidad rural del Pirineo aragonés oriental. IFC. Zaragoza.
(6) Ronda, Vadimir (2003) “Ces ‘bestioles’ nous hantent: representations et attitudes à l’egard des insectes chez les inuits canadiens”. En Matte-Florac & Thomas (nota 4).
(7) Stachová, Alena (2007) Creencias, costumbres y tradiciones de Galicia. Masarykova Univerzita. Brno (rep. Checa).

26 ene 2013

A Ronda d'os pinchans maziellos




Ban dos semanas de turberas y nieu, bel día se ubre con rayadas de sol e torna o nuble, as aireras con bolisnas e a la fin se mete a nebar y a blanquiar-se tot. Por os campos arredol de Biescas campan buenas carradas de pinchans. Los beigo e me remeran a falordieta que me charraba Aurelio, lo ferrero Bolea con o que de críos campemos por a Laboral de Uesca. Cuenta de dos paxaricos un día d’ausín, la uno dintro de un forato, la otro a o raso. Lo d’o forato con a combersa fata de intes esqueferaus:

- ¡Qué fri que fa!. O de fuera florito de fredo mirando de fer-se güeco:

- ¡Arañón que’n sé! E lo primero, agudo, que se bei a chugata:

- ¡Si en sas que’n sepas, que no saldré d’o foradé!

Caco me lo contó con a bersión d'o suyo pai, de Acumuer:

- Golondrons que'n sé! Golondrons que'n sé! Cantaba o de fuera. Golondrons son as manzanetas de Manuel, a fruita d'os artos. E dende o foradet, la otro contestaba.

- Frío que'n fa! Frío que'n fa!...

Pos asinas les pasa a istos pobres pinchans... maziellos. Bandadas de cuaranta u zincuanta pinchans cuasi toz masclos. Dizen que Linneo, sueco el, cuan propuso o nombre zientifico – Fringilla coelebs -, lo apellidó coelebs por o latín caelebs, zelibe, soltero. Solteros, pero tanto como maziellos no, a berdá, en o que paraba cuenta Linneo ye que ta ro ibierno as fembras y os chobens se’n iban t’o sur e por o suyo país no más quedaban os masclos. Pero luego s’achuntan, ya lo diz o dito gascón: “Har coum lou pinsan: partir oei, tornar douman” – Fer como lo pinchán, marchar güei, tornar maitín -. E tamién “”A sent-Matiu, lou pinsan que ditz adiu, lou coutoliu que hé piu-piu”, ta san Mateu (21.IX) o pinchán diz adiós, l’aloda se queda.

Pinchán ye parola biella con muita familia mundo adebán. La fan benir dende o zelta por o latín, d’un acusatibo pincionem, de pincio. E asinas en anglés finch, alemán, frisón, noruego u sueco, fink, danés, finke, frisón e gallois pinc, ongaro pinty, islandés finka, olandés vink, checo penkava, franzés pinson, corso pincionu, picardo pinchon u o mesmo griego spinos... asobén istas radizes u parolas se fan serbir ta atros paxaricos que no son o pinchán (tamién pasa con o latín fringilla – italiano fringuello – que ta bels autors yera nombre d’o papirroi). En anglés por exemplo ye chaffinch, si fa u no fa pinchán d’a palla por o suyo costumbre, más que más en istos días de turberas, de buscar granos por os pallers. Ixa mesma ideya han os sardos pappatrigu e papadrigu. Pinc, finc... son de orixen onomatopeyico, como gosa pasar.

Pinchán ye parola común y espardita en aragonés, que blinca a güega norte e s’emplega tamién en a gascona bal de Barège. En aragonés oriental son comuns sin dembargo pilsán e pilzán.

Pinchans cutios andando por pallers e dembas, amagatos por artos e gabarderas, mirando de minchar bella cosa e no malmeter esfuerzos. Manimenos, en que reble o ibierno s’estarán enzima d’as matas ternes fendo as suyas chichiberrías, que asinas se clama a suya traza de cantar (1). Cuenta Enrique Satué (5) de un pinchán que en istos días de ibierno le'n pidió de minchar a una forniga, e ista le'n contestó: ¡Mientras cantas as chicheberrías, recóge-te pan pa estos días!, seguntes un cuento de Antonio de Aso Sobremón. Sobre ixe canto, me cuaca un parrafet d’a nobela de Charles Deulin “Cambrinus” (Deulín ye un escritor d’o canto d’a güega entre Franzia e Wallonia -Belchica-, d’o sieglo XIX):

Cambrinus mercó allora un pinchán ziego, que a ra moda d’as chens d’o país Wallon, lebaba siempre con el. Abendo ascuitato que eba de zelebrar-se en Saint-Amand un gran concurso de pinchans, pilló ro suyo compai de camins e marchó.

Plegando ta ra billa, trobó en a Croisette os pinchanaires que, bels treszientos, se chuntaban en o puesto de combate, de dos en dos, tenendo en a man as suyas chiquetas garcholas de madera con arambre (...) O Fresnois aposté tres mil florins que, sin mezclar o suyo canto con os p’tit-p’tit-p’tit récapiau-placapiau, dillá d’os artifizios de segundo orden, o suyo bertuoso repetirba nueuzientas begatas en una ora ran-plan-plan-plan-biscouïtte-biscoriau, o solo berdadero, o unico que podeba contar. O paxaro fue dica nueuzientas zincuanta, e o mayestro ganó lo primer premio e os tres mil florins, dimpués d’o cualo os Amandinois paseoron como triunfador a l’ombre e o bicho, la uno lebando a la otro.Cambrinus se metié allora a recorrer Flandes, batendo con o suyo tenor os más renombratos pinchanaires; e ye dende ixos tiempos que os flamencos son tan enzenegatos con os combates de pinchans como os angleses con os combates de gallos. »

Amás d’o barbaro costumbre de zegar pinchans cantaires, se bei l’afizión "enzenegata" por o suyo canto e as diferens trazas que’n tiene. D’a primera bienen as frases franzesas «gai (u joyeux) comme un pinson», alegre como un pinchán, equibalens a ras oczitanas «gai coume un Quinsoun» e «canta clar coume un Quinsoun», cantar claro como un pinchán. Pero no en todas partis lo beden asinas, un sinonimo anglés de pinchán ye wetbird, paxaro mullato pues dizen que cuan canta marca augua, como aquí o picaguazero. Bede ser custión de luengas, pero no d’as umanas sino d'as d’o paxarico. O suyo canto ha dialeutos por redolatas, bi ha mapas por exemplo de Franzia en os que se bei que o dialeuto d’os Perineus ye diferén d’o Massif Central e iste d’as Landas.

Fuen Thorpe e Marler os que, en 1955, se metión a estudiar o canto d’os pinchans (2), dende allora continan os estudeos. Asinas, s’esferenzian entre dialeutos berdaders e falsos, os falsos serban d’espezies con dispersión chubenil importán, capazes de aprender cantos durante toda ra suya bida, os berdaders pertenexen a espezies filopatricas en as cualas o aprendizache d’o canto, d’os suyos pais e d’os bezins, no se fa más que en un periodo limitato dimpués d’o cualo o paxaro repetirá o mesmo toda ra suya bida. Entre istos ditos berdaders ye o d’os pinchans, cada indibiduo ha entre una e seis frases en o suyo repertorio que, sumatas con a suya poblazión fan una trentena de cantos, d’entre os cualos predominan de zinco a siete. Asinas se pueden fer estudios dialeutals con resutatos bien curiosos...

Remero un día que puyemos dende Salas enta Alquezra, ya fa años. Dentremos en un bar, en o repalmar d’o mostador eba una garchola con un pinchán. Como a inoranzia ye atrebita ascape le pregunté a o cambrero a qué fin lo teneba engarcholau, pues no sabeba yo que fuese ixe costumbre propio d’o nuestro país más dato a cardelinas, gafarrons u lucans. O mesache, somarda, me contestó que ya me podeba esmelicar pero que a semana d’antis les n’eba bendito atro a unos catalans por mil duros – 30 euros de agora un borguil de perras allora -. Tocó callar e minchar-me o riso.

Minchar yera chustamén o destino cultural más común d’os pinchans en istas redoladas, por ixo os ditos u frases feitas en aragonés andan siempre por o mesmo bayo : «nino, nina, tiens menos carne que un pinchán», « ye laso como un pinchán ». Cal parar cuenta que o millor tiempo d’as losetas e zepos ye a pasa, cuan puyan enta o norte, e no bienen guaire luzitos. Pinchán funziona tamién como adxetibo, Pardo Asso diz : « Aplíca-se a ra presona que ha ras garras delgatas y, en cheneral, a os arguellatos », e o gran Mostolay : « De poco peso, lixero,a. » (3) . Por astí talmén biengan motes como o de Casa Lo Pinchán de Nabal, asabelo. En oczitán tamién lo beyen asinas, cuan dizen « a pas mai de car qu’un Quinsoun », chustamén igual que o aragonés debandito. En aquel país os cazataires de pinchans son muestra de malos cazataires, que salen a cazar con o lema « Messiés de la Quinsounaio, vous arrariren » Siñors d’o pinchanerío (pinchans, papirrois...), tos acotolaremos, dito que se fa un aire con a quexa de D. Ferriz a o Rey Chaime de Aragón que “ubo grant desplazer, diziendo que el solié caçar grúas e abutardas, mas pues assí lo queríe que el iríe caçar palomas et picaraças”, cuenta tú si lo mandan a cazar pinchans e pitarrois... Arnal Cavero clama a ista chen “cazataires de pingued”.

Biene iste dito oczitán ta parar cuenta que quinsounaio – pinchanería – refiere a o conchunto de paxaricos cazables, o que quiere dezir que o pinchán ye o arquetipo de ixa colla. En aragonés o pinchán ye una espezie culturalmén cospicua, conoxita, pero no chuga ixe rol. De feito no más sirbe ta apellidar, localmén, a atra espezie prou amanata, o mec, que en bel puesto conoxen como pinchán roquero. Luego charraré d’el. En atras luengas pinchán ye modelo ta otras espezies, dende o cardenal catalán, pinsá borroner a ra cardelina anglesa, goldfinch, pinchán dorato, ye pues más arquetipico que en aragonés. O más parexito a o termino oczitán quinsounaio lo sintié una begata en Campo, “barzers”, paxaros d’as barzas que asobén cayen en os zepos. Un dito italiano en o sendito de paxaro minchable ye « meglio è pincione in mano che tordo in frasca », millor ye pinchán en a man que tordo en a mata, en anglés «a bird in the hand is worth two in the bush», un paxaro en a man ye millor que dos en a mata, en castellano « más vale pájaro en mano que ciento volando », sin dembargo en aragonés desbarramos con «más bale un tiene que dos te’n daré”. Ixo no quita ta que o pinchán siga una d’as espezies buenas de minchar, que no amargueya ni a suya carne ye basta, u asinas lo m’han charrato.

Deziba d’o mec. Cuan bufan turberas tiengo o costumbre de fer una gambada por a redolada de Biescas mirando ixas bandadas de pinchans d’as que tos charraba antis. Lo foi porque os pinchans no ban solos, siempre se’n beden espezies raras como o trencapiñons y o mec por o meyo. Asinas fue o zaguer día, cuan fize a foto d’a capezera de iste articlo, bide chustamén un trencapiñons e un mec.

O mec – Fringilla montifringilla – ye como un pinchán que baxa por istos países en o preto l’ibierno, pues cría en o norte d’Europa. Mec le biene d’o suyo canto, como pasaba con o pinchán. En catalán ye pinsá mec, en gascón (4) suèc, güèc, nhèc, nhuèc, crèc, en olandés keep que sinifica tamién ‘osca’. Atros nombres aragoneses más locals son pinchán roquero, como l’oczitán pinsoun-rouquié, equibalén a o alemán, anglés, oczitán, sardo u turco pinchán de montaña. E guión de pinchans, que destaca o mesmo feito que o gascón pinçan de pasatge (pinchán de pasache), e o franzés pinson du Nord. Guions son os paxaros que ban debán e marcan a benita de atras espezies en as epocas de paso. Antiparti o termino anglés común – brambling – biene a traduzir-se como “barzero” más u menos con o conzeuto debandito de Campo.

En istos días de turberas, quietos en casa, aguaitando dende as finestras como o paxarico d’o forato, m’alcuerdo d’os pinchans canarios, o pinchán azul d’as pinadas d’o Teide, e as subespezies d’as islas, asinas o pinchán d’a Palma que nos bino a besitar en a laurisilba d’o norte d’a isla. Feba buen estar por ixe país...



(1) Vidaller Tricas, Rafel (2001) "Onomatopeyas y atros sonius en aragonés", en Estudios y rechiras arredol d'a luenga aragonesa y a suya literatura. Autas d'a II Trobada (Uesca, 18-20 de nobiembre de 1999) pp. 231-244. Instituto de Estudios Altoaragoneses - Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. Uesca. Se puede baxar dende: http://casaaflor.blogspot.com.es/
(2) Rothemberg, David (2006) ¿Por qué cantan los pájaros? Barrabés Editorial. Benasque.
(3) Mostolay, Chesús de (2007) El Aragonés en el Somontano de Barbastro. Aneto Publicaciones. Zaragoza.
(4) Beigbeder, Francis (1986). Ausèths. Per Noste & Nosauts de Bigòrra. Biarn.
(5) Satué Oliván, Enrique (1995) El Pirineo Contado. Ed d'o autor. Zaragoza.

17 ene 2013

Garra de Garrapescaire




Semos en meses de garrapescaires, se'n beden por os ríos e tamién por campos, quietos, asperando que bel zorz pase por o canto suyo ta ficar-le o bieco. Se’n beden d’os grisos – Ardea cinerea -, pero no d’os royos – Ardea purpurea – que bienen en estiu.

Ta meyaus de chinero ye normal fer os zensos de aus acuaticas, iste zaguer cabo semana tocaba contar os gallos marins. Yo me’n fue enta Olibán, en a Galliguera Alta, astí eba una pixifautoría que daba de minchar a más de 300 gallos marins y atros 300 garrapescaires, yera uno d’os pocos puestos de montaña, e de Aragón, en os que os garrapescaires criaban. Cuan a empresa d’as truitas tancó e as aus se quedón sin minchador se’n fuen indo. Iste sabado no’n bide ni un gallo, e tasamén tres garrapescaires.

Como diz La Fontaine “Un día, sobre as suyas luengas garras, iba, asabelo do, o garrapescaire de luengo bieco, probisto d’un luengo cuello...” E con ixe ropache campa minchando pexes, ranas, pollos de atras aus acuaticas, cranques, ratas d’augua... de tot o que troba por o río, y cuan sale ta ro mon zorzes, ratas e mesmo cachapos de coniello, amás de cucos u caracols. A penar d’o suyo nombre no lo fa con as garras sino con o bieco. Ye como una estatua que de sopetón baxa ra capeza e mincha, por ixa capazidá suya ye uno d’os animals más periglosos de cullir pues si no paras cuenta te tira un güello ascape.

Siempre me ha cuacato o suyo nombre aragonés, garrapescaire. Ye o más normal – o nombre e o animal - en os semontanos e Monegros. Enta o ueste se queda en pescaire, enta o este en berna(t)pescaire, que ye a denominazión común en oczitán, emplegato tamién en catalán (agró ye o común). En a montaña antis yera una espezie rara, en Grist replegué pescamartín, que s’embolica con l’atra au d’o gremio, o martín pescaire.

Cuenta Carlos Enríquez en o suyo libro d’as aus d’a Zinca Baxa (1) : “Un muchacho alto y desgarbado camina frente al bar del pueblo, un anciano le observa desde el interior, e interrumpe a su compañero que bebe plácidamente un carajillo para decirle, mientras señala con el dedo: Mira, ese ‘zagal’, parece un ‘garrapescaire”. Ye una azezión metaforica, como “garras de garrapescaire” que sirbe ta charrar de mesaches garrosos garrilargos esbargalaus. En Provenza se diz tamién de un garrilargo que “semblo un Guiraud-pescaire”, pareix un garrapescaire. Y en franzés “jambes d’echassier” igual. Echassier ye un sustantibo que achunta as aus garrilargas como “garrapescaires, zigüeñas, grudas e autardas(2). Seguindo con o franzés, o mesache que describe Enríquez ye un “heronnier”, de heron, o garrapescaire.

O prozeso de cambeo cultural e lingüistico que bibimos fa que asobén os nombres se cambien e trafuquen. Se puede sentir “garza marina” ta nombrar a ista espezie, tomando “garza” con o sentiu castellano de garrapescaire, e malfarchando un nombre que en aragonés corresponde a Vanellus vanellus, au acuatica que se fa un aire con a garza u picaraza.

Pero tornemos ta o garrapescaire. Se diz que a esplicazión fázil e clara ye siempre millor que a que chira e rechira por puertos e bals. Asinas un animal que pesca con a garra será un garrapescaire. Tamién Francis Beigbeder en o suyo libro d’os nombres gascons d’as aus (3) piensa que puede ser asinas cuan charra d’os garrapescaires: “Garióu, gairin... D’o gascón: garia (gallina)? Nombran os garrapescaires, os grans echassiers, s’amana tamién a o radical zelta: garr (garra, garrón)...”.

Manimenos pienso que cal analizar a parola dende o cabo antropolochico, talmén asinas pleguemos ta otros puestos. Ye en primeras un problema de tacsonomías, de cómo organizamos os conoximens ta que sigan útils. Cuan surte a nezesidá de nombrar una cosa nueba lo que fan ‘as culturas’ ye cletar o nuebo dato en una mallata en a que bi ha cosas que parixen parellanas por meyo de una metafora. En aragonés de Ayerbe por exemplo clamaban ‘o esturrazo’ a o tren, porque ixe meyo de tresporte feba como un esturrazo. Como dizen Lakoff & Johnson (4)O nuestro sistema conzeutual ordinario, en terminos d’o cualo pensamos e autuamos, ye alazetalmén de naturaleza metaforica”. Un analís que nos ferá onra ye o que fize en “O mundo bechetal en aragonés: tacsonomía(5) : bi ha 5 rans en os que se organizan os items relazionatos con o mundo bechetal, dende un ran 0 que se podreba concretar con a parola “mon”, enta o 4 en o que ban parolas como "manzanera montesina", pasando por 1 “matas/árbols”, 2 “árbols” e 3 “manzanera”, con o criterio alazetal de “resistenzia a o (nuestro) paso”, e dintro d’as metaforas ontolochicas que definen Lakoff & Johnson: “as esperienzias con obxetos fisicos (más que más os nuestros cuerpos) proporzionan o alazet ta una bariedá prou ampla de metaforas ontolochicas...”. No ye o mesmo caso que en os animals pues a relazión fisica ye diferén que con o meyo bechetal, pero sí que bi ha un ran equibalén a o 4, como en “lupo zerbal”, que ye una mena de “lupo”, “lupo” una mena de “bicho u animal montesino”, que ye una de “bicho” u “animal”...

Por un regular, a segunda parti u parola d’os denominadors d’o ran debandito, que podemos clamar “ran compuesto”, ye un adxetibo e a primera un nombre. Asinas, pescaire e garra. O sustantibo por un regular fa referenzia a o arquetipo arredol d’o cualo se farcha a categoría: “lupo”, “zistra”, “alica”... asobén bi ha categorías amagatas, cualo arquetipo no se repite en os nombres, como “gurrión” ta paxaro u “craba” ta espezies como a craba, bucardo, sarrio e cuerzo (cualas crías se claman “crabitos”). O adxetibo lo que fa ye concretar una cualidá propia d’a espezie dintro de ixa categoría. A rata freixera ye una rata que bibe en os fraxins, u asinas la beden en bels puestos. A begatas o adxetibo ye bien subxetibo: o “gurrión catalán” ye como o normal pero más malo, "catalán"... u asinas lo beden e cualifican. En o nuestro caso charrárbanos de una “garra” que pesca, porque as “garras” normals no pescan u no pescan tanto.

Cal mirar pues o primero cual ye a colla en a que se gosaba ficar a o garrapescaire, pues “garra” no nos aduya brenca. En a nomenclatura zientifica – Ardea cinerea – ye chustamén o arquetipo d’as ardeidas, garrapescaires, pescairez, abetoros e o abetoret. No siempre fue asinas, cuan Linneo dixa farchau o sistema binomial en o sieglo XVIII “Ardea” feba una colla con as zigüeñas (Ardea ciconia, A. nigra), os garrapescaires (A. garzetta, A. cinerea...) u a gruda (Ardea grus). A parola franzesa debandita “echassier”, deribata de bequille, gayata, ya hemos dito que chunta a “garrapescaires, zigüeñas, grudas e autardas”, animals meyanos de largas garras. Pasa en bellas luengas más, asinas en escozés o nombre ye “corra” que da: corra-bhan (zigüeña), corra-ghritheach (garrapescaire), corra-ghrian (abetoro) e corra-mhonaidh (gruda).

Indo más adebán, bi ha dos aus de ixas collas que gosan compartir nombre u radiz, o garrapescaire e a gruda. Kukku en a drabiniana luenga kannada, kuruku en tamil, grano en (proto)drabiniano... As dos espezies con una buena carga simbolica. A gruda como as golondrinas marca a primabera en muitas culturas , amás se mincha. O garrapescaire ha otras connotazions, famosa ye a suya imachen en a cultura echipzia. No se mincha. A gruda chenta yerbas, lulos, cucos e bel zorz u paxaret, pero no ye pescataira. Manimenos as dos espezies yeran coto d’a nobleza meyebal afizionata en as artes d’a zetrería. Eba falcons de grudas (faucon gruier) e de garrapescaires (faucon heronnier), encara que podeban fer-se serbir ta ras dos espezies.

En gascón, como en o resto de oczitán, o nombre que prezede a pescaire puede ser un nombre propio: Bernard, Laurent, Guilhem, Janot /Yanot u Guiraud. Autors bi ha que refieren istos nombres a biellas mitolochías encarnatas por a espezie. Asinas, J.M. González cuan analiza o “martín pescador” en “Martín, genio mítico popular” (1959) nombra as chanas e chanos, os janus latins (Fuenchanina, as xanas astures...) a os que remera o Janot gascón. Atros prefieren esplicazions más comuns, como Charles Galtier (6) : “O fundamén de istos nombres se nos escapa. Talmén Bernard probienga d’o abitat de istos paxaros, as pauls, que se claman Bernatas. Guiraud puede benir d’o probenzal Gueira, guetter, aguaitar, os garrapescaires dreitos sobre as suyas largas garras parixen aguaitar a redolada. Laurent podreba ser una alterazión de lou Erioun, o garrapescaire.” En Piamontés pasa igual con "Giacu d’ava" – Chaime d’augua -, atro nombre propio. O caso ye que en gascón bi ha nombres que se fan un aire de familia con a nuestra “garra”, asinas "gariòu", "gairin", "garge" o "gal pescaire" d’os que ya se’n ha charrato. A istos s’amanan radizes nominals e nombres d’a gruda: como o "gueren" indoeuropeo (a segunda ‘e’ relaxata , como en fízenos), "garan" bretón, cornico u gallois, "corr" irlandés, "karke" uralico, "garña" letón... que dan en anglés "crane", por exemplo. Cristian Longo Viejo, charrando d’a parola castellana ‘garza’ diz (7) : “Corominas e Pascual (1980-1983) consideran que a parola garza ye propia d’o castellano e o portugués e o suyo orixen ye inzierto. Azeutan como ipotesis más plausible o alazet prerromano, zeltico u prezeltico *KARRIA, ya que esisten un buen lumero de nombres de aus parexitos en bellas luengas indoeuropeas d’a familia zeltica e de otras (...) No tienen dudas istos autors que o ispano prerromano *KARKIA “garza”, pertenexe a ista ampla familia indoeuropea”. E de karria dica garra, pasando por gariòu, gairin, garge o gal no ba guaire.

Gruda con a piedra en a garra:
simbolo d'a guaita

Yo pienso que o nombre ‘garra’ referiba a un arquetipo d’a colla que ye bien posible fuese a gruda más que o garrapescaire, de rebés de como pasa agora, e que ixa garra puede ser bien una eboluzión natural u más bien un esbarize semantico enta a carauteristica más beyible de istos animals, as garras. A gruda como arquetipo porque o adxetibo pescaire premite deseparar as dos espezies, e le’n pertoca a ra que no ye arquetipica. No he trobato dengún decumento antigo en o que salga a parola garrapescaire, pero sí un debuxo d’o año 1007 bien ilustratibo. Ye de l’auta de consagrazión d’a ilesia de Raluy, con o bispe de Ribagorza Aimerico e seguntes bel autor obra d’o que bel año dimpués serba o suyo suzesor, Borrell.
Gruda garrapescaira de Raluy. Año 1007
L’Au debuxata ye una gruda, a suya imachen ye fázil estase copiata d’a que gosaba fer-se con una gruda que leba una piedra en una garra, señal de aguaite pues se deziba que cuan as collas de grudas duermen una leba a piedra ta estar despierta e parar cuenta d’os periglos. Dende ixe mito o “pai” d’a ilesia Ambrosio emplegó a imachen d’a gruda aguaitadera como metafora de a fe en dios como proteuzión cuentra o pecato e o diaple, d’a cayita d’a piedra con as campanas d’a ilesia que claman a os feligreses e d’aduya a os débils. Pero Borrell pasó d’a piedra e metió una buena truita, debuxó un “garrapescaire” bien bonico, de ixos que en aquers tiempos d’o periodo calido meyebal camparban por a Isabena. O debuxo resume tot o dito dica agora, o nuestro garrapescaire ye una gruda pescaira que pesca con a garra, u asinas lo bidon, cualificón e clasificón.

PD. A gruda en o mito aguaita, ta Galtier os nombres gascons pueden benir de gueira, guetter en franzés (guaitier en o s. XI) aguaitar, parola que biene d’o franzico ºwahtôn, e que da en anglés To Watch e To Wake, en alemán, Wache – a guardia - e Wacht, y en aragonés aguaitar e guaita, polizía (a polizía local de Zaragoza fa bels sieglos).

(1) Enríquez Martín, Carlos (1996) Aves del Bajo Cinca. Consejo de Protección de la Naturaleza de Aragón. Zaragoza.
(2) Le Petit Robert. Dictionnaire de la Langue Française (2002) Dictionnaires Le Robert, Paris.
(3) Beigbeder, Francis (1986) Ausèths. Per Noste / Nosauts de Bigòrra. Biarn.
(4) Lakoff, George & Johnson, Mark (2009) Metáforas de la vida cotidiana (8ª ed.) Ed. Catedra. Pinto.
(5) Vidaller Tricas, Rafel (2005) "O mundo bechetal en aragonés: tacsonomía” en Alazet lº 17 pp. 215-237. Se puede baxar dende: http://casaaflor.blogspot.com.es/2012_04_01_archive.html
(6) Galtier, Charles (2006) Les Oiseaux de Provence dans le savoir populaire. Librairie Contemporaione. Montfaucon.
(7) Longo Viejo, Cristian (2012) Etnotoponimia de las tierras situadas entre las rías d’Avilés y d’Aboño. Tesis doctoral. Dto de Filología Española, Universidad de Oviedo. Uvieu.