Ya fa años que soñaba con fer chiretas de marisco, güei be d'aber-ne por astí, pero seguro que no sapen tan buenas como yo me pensaba de nino

25 abr 2015

Fuyina de papo amariello




Ya dentra o sol por os pacos, cuan paras cuenta d’o baxo que ba en ibierno te pareix que nunca no ha de calentar por ixos cantos, pero béteme que ya imos aforro a meyo maitino, siga en solana u en pazino. 

Istos zaguers meses emos estato chugando a cucut con una fuina de papo amariello por o mon de Lasieso. De nueis u con as primeras clarors d’o día ella repasaba o camín mirando de pillar bella pizca que minchar; de maitins iba-nos nusatros seguindo ro suyo bayo por a mesma endrechera. Bel día trobabas as plumas d’un paxarico, otros no más que as suyas pisatas en a nieu, de cabo cuan gomecatas de lulos de bisco esparditas por o camín... una begata más creigo que la espantemos e la dixemos sin almuerzo: Alcontremos una torda bien esplumaziata, con a capeza e as patas tallatas e parata ta una buena lifara que no plegó. Me la prexino regalando-se mientres tiraba as plumas e os plumons, desfrutando con a carne calién e a oloreta de torda, a boca feita augua... pero no pudo ser. A l’otrol día a pobre torda seguiba chelata en o mesmo puesto e no más se bedeban que as pisatas d’un chabalín zaforas que eba pasato por denzima.


Por ixos mons bi ha fuinas de dos razas, de papo blanco e de papo amariello, bastas e finas, blancas e amariellas, pardas e martas, que de todas istas trazas s’esferenzian. En a nieu se puede parar cuenta de cuala ye porque o pie d’a blanca ye más chico e no tiene o rolde pelos arredol d’a pata que dixa l’amariella. Dica no fa tanto tiempo as dos se cazaban por a suya piel; si a fuina blanca yera cara, l’amariella en yera muito más (fuina fina): lazos, losas, tiros tot feba onra ta fer-las pasar por casa o pelletero. Como diz Pascual Grasa (MOSTOLAY, 2001 p. 273):


¿Cómo tos creyez que bibiba muita chen, si te’n abeba algunos que no te teneban ni un palmo tierra? Pos mia, esgarrapando de tos os sitios. Muitos, a onica carne que comeban a de bel animal que cazasen. A caza te daba muita bida n’as casas: que si liebres, perdizes, caracols, conejos montesinos, tajudos, fuinas... Tamién en he comiu carne de fuina, tamién; cuasi por capricho pero... Que carne mala no ye; ye pior a d’o tajudo que a carne de fuina. Pero que á ra fuina no se cazaba por a carne, ¡e!; la cazaban por a balor que teneba ra piel... En aquels tiempos de cuando una piel de rabosa baleba zinco duros, ya antonzes una de fuina te baleba mil pesetas, en aquellos años d’antes d’a guerra 


Pos ixo. Ista semana, ya con o camín terreño, una fuina de papo amariello se’n ha cruzato debán nuestro, tranquila, e se’n ye ita selba abaxo. Igual se despedida dica l’ibierno que biene. Ye de dar que ella nos abrá bisto muitas begatas, talmén tantas como nusatros emos parato cuenta d’as suyas gambatas. En os tiempos de Pascual Grasa igual aberba parato más cuenta d’o que feba. 

En os decumentos meyebals d’as güegas d’o Reino se troban istas dos espezies e una más, a martra u marta baxa: 


  •  A fuina de papo blanco u foina (Martes foina) se cazaba por toda Europa,
  • A fuina de papo amariello, marta u martra (M. martes) yera rara en o reino y beniba más que más d’o norte y este d’o continén,
  • A marta baxa u gebellina (M. zibellina, martra gibilin u gibilina en piamontés) se trayeba dende Escandinabia e Rusia. 


Dende o sieglo nueno dica o dezigüeiteno fue uno d’os comerzios más importans de Rusia, se cobraba un trebuto (iasak) a ras poblazions natibas de todas as pelletas, un impuesto que en 1644 representaba o 10% d’os ingresos de l’estau (WOLF, 2005).

Asinas, o dos de abril de 1447 Guilhem de Ledux dentra por a güega de Canfrán 6  martras, 1 martra baxa e 1 foyna, e un gato, e 4 squiroelos. O 26 de febrero de 1448 Guillem de Lanas traye por a mesma bía 24 martras por 6 libras; e 13 loyras por diez sueldos; e 10 ginetas por 8 sueldos; e dos foynas por 2 sueldos; e 5 martas baxas por 3 sueldos. No todas teneban a mesma calidá, Pep de Nayet, o 28 de abril dentró 83 martras boenas e malas... (SESMA, 2006) (una libra chaquesa, bente sueldos, 240 diners).

Dica o sieglo XVIII a opinión d’os naturalistas yera que a fuina de papo amariello yera una fuina montesina, u que a fuina de papo blanco yera a domesticazión de l’amariella. Erxleben clasifica a ra fuina blanca como Martes foina en 1777, pero Pinel, en 1792 le’n da o nombre de Martes domestica. Buffon, en ixe mesmo sieglo, demuestra que son espezies deseparatas y que mientres a fuina blanca se dixa domesticar l’amariella ye fura (PARADIS, 2008).

Sobre a domesticazión d’a fuina Dureau (1829) esplica cómo yera común en Grezia e Roma, e dillá en a Edá Meya europeya, ta acotolar a ratilla, dica que con o tiempo o gato se fizo con o treballo e a fuina s’aconformó con bibir amán d’as casas umanas y esparar de cabo cuan os galliners. Remató a suya colaborazión pero continó o parasitismo. Otro mustelido domesticato dende antismás ye o furón, subespezie umanizata d’o turón (Mustela putorius, anque bi ha descusión sobre o suyo orichen).

O caso ye que a suya fayena en os galliners ha sito mal bista dende fa tiempo o que ha tresminato en a luenga e fuina ye adchetibo sinonimo de muller mala. Ye curioso que mientres o chenero neutro d’os animals gosa ser o masclo, en o caso d’os adchetibos calificatibos farchatos dende metaforas con animals, cuan describen a una presona mala se troban cheners neutros femeninos: fuina, gripia, garza, rata u rabosa. En italiano (faina) u piamontés (fuin), “ser una fuina” ye ser estuta (esse’n fuin, essere una fuina), en franzés ye ser curiosa (curieux comme une fouine), e o berbo fouiner ye equibalén d’o nuestro “rechirar”. O dito aragonés fer fuineta, no ir ta clase, ye replegato por Rolland (1877) en franzés como faire la fouine. Ye o mesmo Rolland o que fa benir “fuina” dende o latín faginus, fagina, relazionato con os faus.

 Antiparte, encara que no se siente dezir gripio u garzo, fuino sí se puede trobar como adchetibo, y en a toponimia; o camín en o que chugábanos a cucut con a fuina de papo amariello leba ta Sibolás pero, si se contina bel zentenar de metros más se plega ta o Cubilar d’o Fuino. No sé si ferá referenzia a bel animal u a bella presona.

Fue Braulio Foz, en a Vida de Pedro Saputo (1844) o que primero conoxito que emplega fuina como faltada, en un parrafo famoso en o que mete más de güeitanta betuperios diferens ta una pobra muller. Sender, en a suya obra Requiem por un campesino español (Mosen Millán, 1953) repite parrafo con a mesma intenzión anque con sólo 13 faltadas entre as que se troba fuina. En a mesma obra escribe tamién que Paco feba fuineta ya a os seis años, es decir, se escapaba ya de casa y se unía con otros zagales. 

Fuina ye a traza más normal de nombrar a istos animals, manimenos cal parar cuenta que en buena parti d’a montaña ye fuyina u fuína (foína) e que talmén siga ista una espresión más chenuina d’a nuestra luenga. Marta, martra se’n han perdito con o paso d’os sieglos, quedan ixo si martolina e marzelina en as sierras ta nombrar bien a ra fuina amariella, bien a ra chineta u mesmo a o gato montesino. Son trazas que s’amanan a o probenzal martoula e o italiano martora.

De aquí en adebán, dica que tornen as nieus, será difízil tornar a saper d’as fuinas. Ya no queda nieu alparzera ni lulos de bisco, semos en tiempo de niedos, de carne tierna, como a d’o pollo de cluxigüesos que una fuina furtó no fa muito en un niedo d’a Ribagorza mientres os míos compais se quedaban parlaticatos dezaga d’o suyo telescopio, sin poder fer cosa. ¿Serba una fuyina u un fuyino? Igual se tiene, a naturaleza ye asinas.

Buffon, Conde de (1791) Historia Natural, General y Particular. T. 10. Traduzito por Joseph Clavijo y Faxardo. Madrid, imprenta de la viuda de Ibarra.

Dureau le la Malle (1829) “Recherches sur l’Histoire ancienne de nos Animaux domestiques et de nos Plantes usuelles”, en Annales des Sciencies Naturelles, T. 17. Paris, Clochard, libraire-éditeur.

Mostolay,Ch. de (2001) Acordanzas de San Pelegrín. A bida d’antis más en un lugarón amortau d’o Semontano de Balbastro. Uesca, Val d’Onsera.

Paradis, S. (2008) Imagination, jugement, génie: la fabrique des quadrupèdes dans l’Histoire naturelle de Buffon (1707 – 1788) Québec,  Université Laval (http://archimede.bibl.ulaval.ca/archimede/fichiers/25813/25813.html).

Rolland, E. (1877) Faune populaire de la France. Paris, Maisonneuve & Cª Libraires – Éditeurs.

Wolf, E.R. (2005) Europa y la gente sin historia, 2ª ed. México, Fondo de Cultura Económica

27 mar 2015

As campanetas d’a nieu e o clise




 Ya se’n ye ito ro ibierno, por o menos d’os calandarios; as chemas d’as matas están más bisteras e dintro, as nuebas fuellas acucutan. A ras nieus de febrero les cuesta reblar con as primeras calors, blanquían encara en buena parti d’a montaña, no en os fundos d’as bals en os que a berdor ba chino chana cullindo intensidá. De cabo cuan caye una nueba enrasata e o blanco torna a reinar.

Por as selbas baxas cuculetas e brioletas pintan de colors o solero, pero en as tascas d’os puertos as flors encara son sondormitas, acorrucatas as suyas benas debaxo d’a tierra e a nieu. Sin dembargo bi ha bels cados en os que naxen unas bonicas floretas blancas con a cara cacha: Cuan o sol trespasa a nieu e a claror ilumina encara que feble a tierra, sacan una puga berda que forata a nieu trencando a monotonía freda, son as campanetas d’a nieu, Galanthus nivalis. Galanthus d’o griego “flor de leite” e nivalis d’o latín “de nieu”.

Ye una floreta que por naxer en os puertos entre ibierno e primabera no yera cuasi conoxita por istas redoladas, manimenos en países más fredos se puede trobar por tierras baxas, dende a mar Negra dica Franzia, por o que han parato más cuenta d’ella. Amás d’a suya aria natural, en bels países como Anglaterra u o norte d’Europa se troba naturalizata. En gascón se clama hlu dera neu (flor de ra nieu), bergougnouse (bergüeñosa) u traúque-neu (forata-nieu), equibalén a o francés perce-neige. En piamontés a metafora ye parellana: fiur ëd ra fioca (flor de ra nieu). Otros nomes franzeses son violette de la Chandeleur (brioleta d’a Candelera), nivéole (de nieu), clochette d’hiver (campaneta d’ibierno), a os que podemos adibir os suizos clliotzette dè nèg (campaneta de nieu) e touar-cou (cuello tuerto). Toz romanzes e descritibos d’a traza d’as flors, d'a epoca u d'o puesto en o que florexen.

Aquí, con o cambeo cultural ha pasato de ser una flor anonima a una espezie conoxita, buscata, menazata de ser chafata por bel fotero u rancata de camín ta bel chardín. Ye amás declarata espezie d’intrés comunitario en Europa, e por ixo imos rechirando-la por os puertos, istas semanas que semos a escarramachas entre o blanco e o berde.

Parafraseyando a Silvio Rodríguez andamos pues con una nineta t’alto, por os cluxigüesos, e la otra en o andar, por as campanetas d’a nieu, güello en o camín e güello en o por benir...

Catín catán de istas trazas tan curiosas pudimos beyer con o güello dreito, o que mira t’alto, o zaguer clise de sol, o bente de marzo. Fue un buen cote ta quedar-nos enluzernatos de mirar a estrela, encara que estase dezaga d’as zagueras boiras de l’ibierno.

Clise, clisi, u clixi, clixe que son más acordes con o latín eclipsis (fem.) e o griego ekleipsis. En aragonés meyebal aparixe escrito como eclipsi (eclipsy, eclipssi) y eclissin, más que más con chenero masclo pero tamién femenino, como en latín u en franzés. En aragonés moderno no he trobato o sustantibo pero sí o berbo: clisar u clixar. Clisar se decumenta en as Zinco Billas e o Semontano Balbastro, clixar en un treballo sobre o cheso feito por Pepe Lera e Chuan Chusé Lagraba en 1990. Eclisi, como en italiano (eclissi, eclisse) tamién podreba fer onra, como a ideya d’a Biquipedia de un eclix. O tiempo dirá.

En as coronicas eredianas se troban bellas istorias de cómo en tiempos pasatos os clises yeran tomatos como siñals importans en os que caleba parar buena cuenta. O Libro d’o Trasoro (s. XIV) manimenos, mira d’esplicar-los como una custión natural. Bale a pena repasar o capítol en o que se charra d’o tema, lo meto aquí debán acotraziato seguntes l’orixinal franzés ta que siga más claro:


"Cómo la luna emprenta claredat del sol

(...) Que la Luna prende la claredat del Sol e que ella sía menor d’el e de la Tierra yes probado çiertamén por la eclissin et por la escuridat de la uno e de la otra.

Razón cómo: Berez aquí la Luna entrar en aquel mismo signo en do el Sol está, la ora yes ella entre el Sol e la Tierra, mas no luze debés nos; e esto puede bien estar que ella sía en aquel punto en do el sol así dreitamén biene que ella cubre nuestros oyos en tal manera que nos no beyemos pon el Sol, e su claredat no ha ningún poder sobre nos; mas por cuanto el sol yes más gran que la Luna e que la Tierra, e porque la Tierra  yes más gran que la Luna, no biene aquella scuredat por toda la Tierra, si por tanto no porque la omble de la Luna puede cobrir e tener el rayo del sol.

Et cuando la luna yes ida al 7º signo de la otra part del çerclo, puede sto star alguna bez que ella es así dreitamén contra el Sol que la Tierra entra en medio e contra la resplandor del Sol, en tal manera que la Luna excrexe e pierde la lumbre en aquel punto que ella ende debe más aber. E la causa porque esto biene yes por aquesto que la sombra de la Tierra fiere todo dreito en contra el logar do el sol está; así como omne puede beyer d’el o del fuego spiertamén a la sombra que son al encuentro. Et bos debez creyer que la sombra de la Tierra se achiqueçe todos días tanto como ella le es más luen, por aquesto que ella yes menor que el Sol,(e que) el embía sus rayos en torno; et aquesto podemos nos entender que si el eclipsi se faze del sol no puede esto star a la Luna nueba, e aquel de la Luna no ha poder que ella amague el sol en sí en su redondeza.

Por estas e por otras razones probaron los sabios que la luna emprende del sol la resplandezién lumbre que biene entro a nos. Por esto que la Luna yes una strella que muitos cuidan que ella ha su propria luminaria, por tanto como toda strella yes reluzién; mas la (luz de la) luna no abría poder que ella illuminás sobre la Tierra si aquesto no era de part del Sol."


O Libro d’o Trasoro no diz cosa d’as campanetas d’a nieu, son bergüeñosas, como dizen os biarneses. Bergüeñosas pero baliens; surtir en istas semanas ye asegurar-se que a nieu as tapará más de una begata, que os turbios acabarán con buena parti d’ellas, pero a la fin, ser as primeras les da a oportunidá de perpetuar-sen. Por ixo crexen muitas chuntas, como bolisnas bibas entre a freda nieu. E talmén por ixo bienen con a capeza cacha, tozudas, pa no reblar en a suya luita por a primabera. Toda una metafora.


Latino, Bruneto (1868) Li livres dou Tresor publié pour la première fois d’après les manuscrits de la Bibliothèque Impériale de la Bibliothèque de l’Arsenal et plusieurs manuscrits des départaments et de l’étranger par P. Chabaille, Paris, Imprimimerie Impériale.

Lera Alsina, Ch. & Lagraba Miguel, Ch. Ch. (1990) De la gramática de lo cheso, fabla altoaragonesa, Zaragoza, Concello de la Villa de la Val d’Echo – Grupo d’Estudios de la Fabla Chesa.

Mostolay, Ch. de (2007) El aragonés en el Somontano de Barbastro, Zaragoza, Aneto publicaciones.

Nagore Laín, F, (enfilador) (1999) Endize de bocables de l’aragonés, seguntes os repertorios lesicos de lugars y redoladas de l’Alto Aragón, Uesca, Instituto de Estudios Altoaragoneses

Nitti, J. & Kasten, Ll. (1997) The Electronic Texts and Concordances of Medieval Navarro-Aragonese Manuscripts, Hispanics Seminary of Medieval Studies, Wisconsis (EEUU), Madison University

11 feb 2015

Lupos, lopas, lupons, lopez... e galupa




Fa bels meses en o bersán franzés d’a güega  e baxo a empenta de Jean-Paul Crampe se chitón bellas dezenas de bucardos trayitos dende Gredos. Pasó l’agüerro y a o que binon os fredos bels animals d’ixos tubon a ideya de blincar dende os pacos de Cauterets enta ras solanas altoaragonesas; agora campan con as suyas canablas coloritas y emisors de siñals por mons tensinos e bergoteses. Mientres se fan con iste nuebo paisache e no guaire luen enta o sur ban espardindo-se otros bucardos ibericos escapatos fa bels años dende o coto de caza de Bastarás, en Guara. Y otros más fan o mesmo biache pero enta o norte, dende o Matarraña por buena parti d’a probinzia de Zaragoza.

Antis de que se chunten istas dos (tres) poblazions de bucardos os animals neofranzeses tendrán que pasar o ibierno perinenco. Tot ha sito más u menos fázil (caldreba preguntar-les-ne a os bichos) dica que bino febrero con unos nebascos como fa años no tocaban. A ra d’a rezia enrasada que cayó entre o bentinueu de chenero e o cuatro de febrero ha abito que sumar-le una semana de firmes chelatas que han pegato a nieu a ra tierra como besque. O paisache ye blanco por tot menos por bels sarratos que quedón terreños dimpués d’as bufarreras e os ausins que tamién teniemos. 

Istos diyas toca pues cosirar bucardos: raquetas, antenas e prismaticos, pazenzia e fredo. Si consiguen pasar ista rebesata ye fázil que prenzipie a colonizazión de una espezie acotolata. Espezie, pues a subespezie perinenca ye istoria (chuegos cheneticos aparti). En amplas redoladas en as que a meyaus d’o sieglo bente tasamén sobrebibiban os sarrios e bels pocos chabalins, agora trobaremos sarrios, cuerzos, zierbos, bucardos, marmotas más un borguil de chabalins.

Isto ha sito posible por un cambeo prebio e paralelo en a economía e a cultura, dende a soziedá rural e pobra d’os tiempos d’o ditador, lugarons, campos, faxas e articas por toz os rincons d’a montaña, pocas selbas e recursos, a ista soziedá nuestra de lugars espaldatos, campos albandonatos e selbas estensas (y chobens que no puercas, pero ixa ye otra istoria). Dezaga de tanto ungulato mincha-yerba a lochica manda que biengan os carnizers mincha-ungulatos, más que más os lupos. Son ya enta l’ueste y enta l’este, difízil será que no tornen a ocupar, más de un sieglo dimpués de acotolar-sen, os suyos biellos cados.

Cuan en as tardis o sol s’amague por ozidén y as montañas se metan royiscas e grisas antis de fer-se l’escuro, podremos tornar a dezir que ye a ora d’o sol d’os lupos, como en a poesía de Veremundo Méndez, de  1957 (1978):


 ...
Y esto a los mocéz lis dicen,
Cuando, p’adormirlos, cuentan,
Rodiando los fogaríls,
En las nuéys, madris u güelas
Pa que tornen ta las casas,
Todas las tardes que i-vean
Salir lo sol de los lobos,
En los mons de la val nuestra,
Que allora salen, con fambre,
De los cados ixas fieras,
Y se levan a los críos...
¡cuando no troban ovellas!




En as nueis sin luna en as que tot siga escuro como boca i lobo, cuan os contabandistas e os cortejadors salgan a lupatiar u llobatiá, ye fázil que tornemos a sentir os otilius, otulius u uluts que nos metan o pelo dreito e a medrana en o esquinazo. No creigo por ixo que ta baxar de Sarllé enta Benás aiga que ir arrozegando a faxa por tierra, u bella cuerda con latas como me contaban que feban antismás as chens de ixa bal.

En que se charra de lupos ascape surte o mito que enruena a razionalidá, ascape a istoria e a cultura se fan con a suya imachen sin dixar-nos sisquiera columbrar qué bi ha dezaga. Si beluno quiere un analís intresán ye recomendable por exemplo o triballo de Sophie BOBBÉ,  L’ours et le loup. Essai d’anthropologie symbolique (Paris, Éditions De la Maison des sciences de l’homme, Institut National de la Recherche Agronomique, 2002). Manimenos, como me diz Óscar, cal menzionar a boz galupa que Elcock replega en chistabín con o senificato de "ombre-lupo". Ye equibalén a o franzés loup garou, cuala etimo ye latina en loup, "lupo", chermanica en garou, "ombre-lupo". O mito de ombres lupo ye tan biello como bariato, muitas culturas en tienen con as diferenzias propia d'os suyos meyos naturals. Asinas, a o europeu galupa podemos chuntar o indio manticora que ye definita en o Libro d'o Trasoro como:

"Manticora es una bestia que es en aquella tierra misma (India), que ha cara de omne e color de sangre, cuerpo de leon coha de scurpión e corre tanto que ninguna bestia no le puet scapar debant. Mas sobre toda vianda ama carne de omne esi se ajustan en tal manera que agora yes el uno de sus e depués el otro."
Bi ha muitas representazions d'a manticora, entre as que he trigato ista



A manticora se troba en a eraldica europeya por o menos dende o sieglo XVI. A galupa, en cualisquiera d'as suyas bersions (satyricon, satyral, lampago...) ye común en a literatura meyebal e por o que he leyito tamién en a eraldica pero no'n he trobato exemplos claros.


Sin dembargo, si paramos cuenta en o escudo antigo d'a billa de Canfrán trobamos no un galupa, sino una parella. Una parella de lupos con cara de presona: o d'alto pareix masto, a d'abaxo fembra. No ye bien claro que sigan lupos, cans u otro animal, asinas que en o escudo nuebo s'han tresformato en cans, entendendo-los como una traza alegorica d'o toponimo Can-frán. Traduttore traditore, o que traduze traiziona. Yo creigo que son lupos, pues o mito correspondién de ombres-can, os zinozefalos, han capeza de can e cuerpo de presona, chusto o contrario.




A Galupa de Canfrán. 
Labios e momfletes coloritos, naso fino, coda libre


 

















Ye curioso que siga una parella, a tradizión d'o loup garou gosa charrar de mastos, anque tamién se pueden trobar fembras, como as birettes d'a Loira u a garache de Poitou. Con tot, os dos galupas de Canfrán nos dixan con o misterio d'a suya istoria desconoxita.

Fueras d’o mito, en aragonés trobamos tres sinonimos ta nombrar a ra espezie natural: lobo, lupo e llop. Lobo parixe ser a traza castellanizata (anque se troba ya en o sieglo XIV), dito a ra ribagorzana da llobo, lupo ye a más propia  e llop ye a traza oriental, común con o catalán. A parabra lupo ha sufrito en os bocabularios o maldau d’o chenero neutro, se troba cómo clamar a os mastos pero no a fembras, cadillos u chobens.  Por suerte a toponimia altoaragonesa ye plena de lugars baltizatos en onor a ista espezie tan conoxita. Abundan as luperas, mons zarratos propios antismás ta cubillar os lupos, as planas de lupos (Plandupera de Fraxen), pueyos de lupos (Pilupín en Sobrepuerto), cado lobo (en a Oturia), plazeta los llobos (Secatiella), forau del lobo (Pano),  ezetra. Tamién puestos en os que os protagonistas son fembras u cadillos. Asinas, sin salir d’os mons por os que más suelgo petenar, os de Gabín e Yesero, tenemos Lopa, Plana Lopa y o Fachón d’o Lupón. 

 Lopa, no lupa, seguindo una norma en a que fa tiempo me fizo parar cuenta Chuse Inazio Nabarro, metendo-me como exemplos pars como: furco/forca, puzo/poza, fusco/fosca, cumo/coma, fundo/fonda, retuno/retona, chuzo/choza u lumo/loma (béiga-se en Consello Asesor de l’Aragonés, 2011, pp. 166-169). 

¿Y lupón? Parixe más normal lopet y si pasamos dende a Plana Lopa de Yesero por debaxo de Pilupín ta baxar por a bal de Broto podremos plegar ta ro Pinar d’o Lobé. En franzés han muitos sinonimos ta un cadillo de lupo: loupet, loupin, loupot, louvat u louveteau, en aragonés nos quedamos con dos, lupón e lopet, más a lopeta que no he sabito trobar encara ni en aragonés ni en francés... ni en istos mons.

CONSELLO ASESOR DE L’ARAGONÉS (2011)  Resoluzions e informes (2000-2011). Uesca, Consello d’a Fabla Aragonesa, Instituto de Estudios Altoaragoneses, Rolde de Estudios Aragoneses.
ELCOCK, W.D. (1938) De quelques affinités photetiques entre l'aragonais et le béarnais. Paris, E. Dolz.
MENDEZ COARASA, V. (1978) Lo sol de los lobos, en Fuellas d’informazión d’o Consello d’a Fabla Aragonesa nº 5 nobiembre – diziembre de 1978. Uesca, Consello d’a Fabla Aragonesa