Cuan os angleses pegoron en Australia prebocoron a lo menos 3 plagas: os mesmos angleses, os coniellos e as bacas. A primera prenzipió en 1788, os angleses asasinoron australianos sin perdón, como gosaban fer en as suyas colonias. No fa guaire han pediu perdón, no os angleses, que no gosan, sino o gobierno d'Australia a os pobres abitadors orichinals d'o país d'os canguros.
A segunda, prenzipió en 1859, cuan un colono anglés chitó bel par de dozenas de coniellos ta cazar-los. Como no teneban depredadors, fa zien años ya n'eba millons e millons de coniellos rosigando o que trobaban. En primeras soltoron rabosas, que cazaban millor a os koalas que a os coniellos, dimpués metioron a mixomatosis, que cuasi remata con os coniellos europeus e que no sirbió de guaire, como o birus emorrachico, atra ocurrenzia: diezmó dos terzios d'os coniellos australianos e buena parti d'os que quedaban en Europa, esparando os ecosistemas mediterránios.
E con a terzera tornamos ta o prenzipie, en 1788 atro colono se fizo con 5 bacas e 2 toros que sieglo e meyo dimpués yeran 30 millons de bacas, no d'el, d'o suyo país. Australia ye mui gran pero, cada baca caga una meya de 10 güeñas en o día, que pueden pesar 3 kilos (30 k). En os demás continentes ne b'ha un exerzito de escarabachos fematers que minchan y entierran tot ixe fiemo ta reproduzir-se. Un escarabacho fematero gran puede prozesar meyo kilo de güeña en una nuei, lo entierra e reintegra os nutrientes en o pasto, entierra tamién semillas que a baca ha minchau e que naxerán más tardi espardindo en a pradera a yerba buena - a que minchan as bacas -, renueban o pasto e jorían o suelo. Asinas mesmo, entierran as larbas d'as moscas, que no pueden naxer dintro d'a tierra, faltas d'aire, amás d'impedir que sigan cagando-se e reproduzindo-se en as güeñas.
En 1952 un berano de muita calor prebocó una plaga de moscas en Australia como no s'en eba bisto nunca, eba más moscas que aire. Mirando de do beniban ascape paroron cuenta que l'orichen yera en as güeñas, unas güeñas que ocupaban más de 1 millón d'hectáreas de pasto cada año, pues nadie las prozesaba, os escarabachos australianos se feban con as cagadas d'a fauna local, pero no con ista forana. Entre 1964 e 1985 trayoron ta aquel continén 55 espezies d'escarabachos fematers pa prozesar as güeñas que se yeran minchando o país. Cucos de Hawai, Africa e a Europa mediterránia. Bellas d'ixas espezies s'adautoron á o nuebo terreno e chino chano han ito fendo o suyo treballo.
Ta 1985, cuan remabatan de lebar escarabachos fematers ta Australia, ya yera en o mercau nuestro a ivermectina, un eficaz antiparasitario beterinario. Tan eficaz que s'emplega sin mida ni control. Repuis d'ivermectina marchan con güeñas e cacaletas e, ya en tierra, acaban con os escarabachos fematers, os encargatos de reintegrar o fiemo en o patro; por ixo cada begada más, a chen para cuenta de que en o puerto as güeñas no se desfan, se quedan enzima d'a tasca, chafando-la: una baca cubre 1 m2 de tasca cada día, un rabaño de 60 bacas, 1800 m2 cada mes, ascape se fan as cuentas.
Faltos d'os treballadors encargatos d'ixa fayena, o nitrocheno, o potasio e o fosforo no se reintegran en a tierra. Cambea asinas a composizión quemica d'o suelo, chunto a ras güeñas naxen plantas nitrofilas e atras "no palatables", que no les saben buenas á o ganau, en cuentas d'as que sí les cuaca apaxentar. As moscas e atras plagas aprobeitan o fiemo pa criar, con o que se produz un efeuto boomerang (mui australiano), moltiplicando o riesgo de reinfezions parasitarias en o ganau. Una güeña puede aduyar a naxer 3000 moscas cada dos semanas.
Amás amás, seguntes os estudios, as emisions de metano e dioxido de carbono aumentan; cuan se quedan a l'aire se moltiplican as bacterias que emiten istos gases d'efeuto ibernadero, mientres que si s'esparan as güeñas en boletas e s'entierran, s'amortan as larbas d'as moscas e no medran as bacterias. Se calcula que istas emisions duplican, por o menos, as emisions de dioxido de carbono e metano d'a ganadería estensiba.
No queda o mal en a tasca, os escarabachos fematers son fuen d'alimento ta atras espezies que, minchando-los, acomulan a ivermectrina. S'esparden asinas os efeutos por a cadena trofica. E si no'n queda ni zarrapita de cucos, pues tamién afeuta, por falta de recursos alimentizios.
Resumindo, os escarabachos fematers transfieren os nutrientes d'a güeña a ra pradera, alportando, por exemplo, 35 kg/ha e año de nitrocheno. Priban que a tasca quede enronada de fiemo; estudios en España dizen que entre un 3% e un 4% d'a superfizie se combierte en improductiba ta o ganau cada año, pues no les cuaca paxentar chunto a o fiemo (amás d'a yerba basta que i crexe). En Doñana as bacas feman 2 toneladas por hectárea e año; en un terreno sano, gosan bibir 6000 escarabachos fematers que entierran e descomponen ¾ partis d'as güeñas. A fayena d'os escarabachos impide a proliferazión de moscas e plagas. Priba tamién a emisión de gases d'efeuto ibernadero. Esparden a simién d'as yerbas que les saben buenas a o ganau, enterrándo-la con fiemo, o que fa que medren millor. En o país d'os gringos estiman que a desaparizión d'os escarabachos les cuesta 2 millons de dólars cada añada.
Si no se controla o emplego d'os antiparasitarios como a ivermectina imos enta un paisache de patros, tascas e puertos bastos e pardos. Como ye debandito, ne b'ha chen que ya ha parau cuenta, pero talmén como no ne b'ha tanto ganau como antismás as consecuenzias no sigan encara mui aparateras. Sin dembargo, astí ye o problema.
Blincando dende l'Australia contemporánia dica o Echipto clasico, e sabendo como sabemos a fayena que sacan adebán os escarabachos fematers, no se nos fa raro que aquella chen d'as piramides los tenesen como sagratos. Aquí, si no fer-los debinos, a o menos nos caldrá fer un poder por conserbar-los, en o nuestro propio intrés.
Articlo publicato en O Zoque, 26:
Vidaller Tricas, Rafel (2026) "Os Escarabachos Fematers", O Zoque, lº 26: 34-35, Asociación Cultural Ballibasa y Sobrepuerto.

