Ya fa años que soñaba con fer chiretas de marisco, güei be d'aber-ne por astí, pero seguro que no sapen tan buenas como yo me pensaba de nino

24 oct 2015

Arañons chelatos




Bi ha parabras que no son guaire fázils d’esplicar, una d’ellas ye jasco. Igual sirbe dezir aspro que astrinchén, ixeco, duro, basto. A femos serbir ta definir una cosa qu’emos minchato e, por estensión, a una presona. Arnal Cavero (1944), define jazco como “astringente, áspero, gusto desagradable... os alirons, os arañons (fruto del espino blanco), el membrillo y otras frutas verdes tienen gusto jazco, que no es lo mismo que agrio”. Bi ha manimenos una manera d’aprender qué ye jasco rapeda y eficaz: minchar un arañón en berano. “Ixo” ye jasco.

Jasco, antiparte, ye una rareza dintro d’a luenga aragonesa por a presenzia d’a jota, una letra que chustamén ye jasca pues cuan se prenunzia s’ixeca o paladar, ye una letra astrinchén e poco agradable.

Os arañons son jascos pero se puede soluzionar dixando que les caigan bel par de chelatas. Meyau iste mes d’otubre en han cayito y as fuellas d’as arañoneras s’han prenzipiato a soroyar e soltar-se d’as matas. Quedan os fruitos, azuls, con bel poco de zera blanquiñosa, tobos e paratos ta replegar-ne. Ista añada ye buena pa fer anís d’arañons, u como ro clamaba ra mía lola María, anís azul

Por ixe Semontano, cuan una parti de bin se picaba u malmeteba, se pasaba por o alambique. O alambique se logaba de casa en casa; asinas, en os años trenta d’o pasato sieglo os de casa nuestra logón uno en Colungo, lugar de anises y escalerals, ta aprobeitar una cuba picada (“Anís de Colungo, o millor d’o mundo”). Se meteba o bin en o alambique con bellas yerbas entre as que gosaba contar-se o anís en grano. Por ixo dezimos anís a o que en otros puestos claman eau-de-vie u aguardiente. Ixe anís se tomaba tarcual, en o desayuno por exemplo; no más se feba un goted, pa templar o cuerpo (prendre un godet, dizen en franzés, que lo fan benir de l’olandés kodde). 

Asobén ta millor aprobeitar o anís se feba mazerar con yerbas, fruitos u ortalizias, por un regular pa fer brebaches estomacals. Entre os más conoxitos yeran o anís de pepino e o anís d’arañons. O de pepino ya no ye común, o zaguero que remero yera o que teneban en o bar A Foz d’Arguis (agora que a Foz d’Arguis por decreto alministratibo se clama Congosto del Isuela). O anís d’arañons manimenos contina fendo-se, seguramén por a chusta fama d’o patxarán navarro. Tanta fama que muita chen piensa que o país bezino ye a cuna e orichen d’o licor.

Licors e bins con arañons se’n fan por cuasi toda l’aria de distribuzión d’a espezie (Europa, Asia Chica, dica o Caucaso, Africa d’o norte): bargnolino u prunella italiano, prunelle, épine, épinette, troussepinette en Franzia, likeur u gote di purnales u di fordenes wallon, prunelline gascona (“que les Aragonais appellent pacharán” (ARETTE, 2005-2009: 54)), aguardiente de endrinas castellano... en Corzega por meter un exemplo lo fan dixando ixecar os arañons – prugnolu - un mes, dimpués os meten a rinchar en augua templata e luego en acquavita con zucre.


A notizia altoaragonesa más biella que he trobato ye d’o boticario de Larrés, Vicente Latorre (VILLAR, 2006: 113). Ye de meyau o sieglo XIX y diz: “Con el zumo de los frutos se prepara la acacia del país, y sirve el mismo para confeccionar bebidas acídulas, laxantes y refrescantes”. Acacia falsa o jermanica (sic.) yera en ixos tiempos un suco astrinchén que se sacaba d’os arañons u zirgüellos montesinos (TERREROS, 1786: 12), talmén por ixo l’academia castellana en ixos años daba entre os sinificatos d’acacia o d’arañón. 

En bels puestos tamién se replegaban os arañons ta minchar-ne, asinas en Pinilla del Valle (Madrid) os dixaban secar en a falsa ta ir aprobeitando-los en o ibierno (TARDÍO et al. 2002: 188). Iste costumbre ya ye costatato de fa 5.300 años, grazias á l’analís de l’ombre de Hauslabjoch conoxito como Ötzi, trobato en un glaziar d’a güega d’os Alpes austro-italianos en 1991. 

En o Alto Aragón o anís d’arañons se gosa fer metendo cuatro didos d’arañons por botella, bels lulos de café, una branqueta de caniella y seguntes os puestos crosta de narancha u de limón, té de roca u, como en Uesca, un clabel rebentón (cuan a color s’empaza o anís ye feito). Por un regle os lulos se tiran a os seis meses de mazerar, si se dixan más o anís sabe a ra madera d’os ruellos d’os lulos. Bi ha qui diz que os ruellos liberan allora a miqueta d’azeto zianidrico que’n han.

L’orixen d’a parabra arañón se puede trobar en muitos estudios lingüisticos. Un buen resumen, mapa incluyito, ye o de Castarner (2009). Bi ha alcuerdo en que benirba d’o zelta AGRANIO, AGRANIONE, que por metatesis darba AJRANGONE. Dende astí biene o deribato aragonés arangón, que encara se conserba en bels puestos d’a Ribagorza, o Sobrarbe e Campo Chaca. Corominas piensa que arangón en a Edá Meya yera parabra cheneralizata en o Reino e dillá. En l’autualidá a parola cheneral ye arañón, zentrata en o Perineu Aragonés e Gascón, con equibalens en catalán – aranyó -,  e oczitán – agranhons -. O basco aran (basarán, patxarán... ) ha o mesmo orichen. Dillá d’istas montañas e redoladas trobamos o bretón (h)irin, o britanico antigo eirinen e o irlandés airneóg.

O primer decumento en o que aparixe arangon ye de 1042, en S. Millán de la Cogolla (Rioja):


de illo Sotello Cluso, de sursum parte, per linea directa ad illos iulacares adsummante a mata de arangone” (Ub. 218, a. 1042) (GARCÍA, 2010).


Más tardi, en 1152 trobamos o topónimo que güei nombramos como Os Arañons, más conoxito como Estación de Canfranc:


“comparauerunt… unam terra que est super illa borda de illos araiones (Ariza,
1975: 45). (CASTARNER, 2009).


Chunto con arañón e deribatos ye tamién priñón, , tanto ta o fruito como ta ra mata. Ye un deribato d’o latín PRUNA (pl. neutro PRUNUM), benito d’o griego PROUMMON e iste por o que se bei dende Asia Chica. Pruna ye o zirgüello; os arañons son una mena de zirgüellos montesinos. Prunus ye asinas mesmo o nombre zientifico d’o chenero que abraca zirgüellos, ziresas, guindas, arañons, almendras, presiegos u malacatons, alberchigos, ezetra. Os deribatos de PRUNA – PRUNIONE ta “arañón” son comuns dintro d’os Perineus, en a Ribagorza, o dominio gascón / occitano y en Andorra; en catalán manimenos dominan os de AGRANIO. Dillá d’as montañas, como se’n ha dito, se troba en franzés, italiano, corso, wallon, ezetra.

 
Griñolera u senera
Castarner (op.zit.) nombra a griñolera, sin identificar-la, como otro deribato de AGRANIO. Griñolera ye a parabra ozidental que sirbe ta ra senera (Amelanchier ovalis), cualo equibalén oriental ye corniera (mapa en NAGORE, 2013). En gascón ye grunulè e grugnoulè, o fruito grugnoû (ARETTE, op. zit). A griñolera tamién fa lulos escuros, chiquez e minchables, os griñons u griñuelos (senas u cornias). 

En as guías de árbols e matas escritas en castellano se identifica griñolera con Cotoneaster tomentosus. Ye un trafuque que ha o suyo orichen en o sieglo XIX, un caso bien ilustratibo de cómo unas luengas s’apropian d’otras, aduyando a acotolar-las:

 Francisco de Loscos publicó en 1877 o suyo Tratado de Plantas de Aragón. Astí mete que o nombre común de Cotoneaster tomentosus ye griñolera, metendo contino (Comis. Forest.). Ixa Comisión Forestal feba referenzia a os treballos d’a Comisión de la Flora Forestal Española feitos en 1867 e 1868 e que reseñan entre otros muitos datos o nombre de griñolera ta Cotoneaster tomentosa en a probincia de Uesca. Ixe dato, como otros muitos d’a Comisión e de Loscos pasón a fer parti d’o patrimonio d’a luenga castellana. Íste en concreto fue reproduxito por Colmeiro en o mesmo sieglo XIX. Yera a traza de treballar d’ixos tiempos; asinas puede beyer-se en os dizionarios aragoneses d’a mesma epoca, a custión yera aborguilar lesico “español” ta fer más gran a luenga “española”.

Cotoneaster tomentosus. Bal de Tena
Un sieglo más tardi, o Real Jardín Botánico, d’o Consejo Superior de Investigaciones Científicas español publicó un libro tetulato “Archivos de flora ibérica. n. 7 Nombres vulgares” (1996). Astí se replegan os nombres comuns de plantas de 61 obras de referenzia, dende o sieglo XVIII a o XX. Entre ellas son as d’os aragoneses Asso (1799), Loscos (1867), Loscos & Pardo (1867), Villar et al. (1987), Mateo (1990, 1992), Ferrández (1993) e un serbidor (1989). Como os tiempos han cambeato, os autors tubon a bien meter una letra debán de cada parola siñalando, si les parixeba, o idioma, a saber: catalán, euskera, gallego, mallorquín u otros de Baleares (sic), portugués e balenziano “de que se trata entre todos los peninsulares, caso de que ya el número no nos lo indique por tratarse de una obra regional”... se bei que o tetulo e a luenga d’o mío dizionario no indicaban cosa: Dizionario sobre espezies animals e bexetals en o bocabulario altoaragonés. Bueno, o caso ye que en ixe nuebo repertorio griñolera se decumenta d’o treballo de Loscos debandito, d’o mío (que ye reseña de Loscos) e de Willkomm (1893) que tamién ha o mesmo orichen: o solenco dato d’o incheniero Máximo Laguna en o suyo treballo d’a Comisión de la Flora Forestal. Un dato amás poco fiable. No por o triballo de Laguna sino porque se pudo dar un caso d’a Lei d’o zierre d’a Gestalt (VIDALLER, 2005: 218): se define una mata por propiedaz que se suposan pero que en reyalidá no esisten, asinas, ixa “griñolera” no teneba griñuelos, senas,  una d’as carauteristicas que definen qué ye una griñolera, porque no yera una griñolera sensu stricto. Una preba de que isto ye asinas ye que ixe dato ha quedato penchato, isolato, en ixe berano de 1868 y en Uruel, sin que se’n aiga puesto refirmar dende allora. O caso ye que, berdá u no berdá, o nombre aragonés de griñolera se tiene agora como a denominazión castellana ta Cotoneaster tomentosus, e asinas biene en as guías comerzials que se’n ban editando. 

No muy diferén ye o prozeso que Castarner (op.zit.) describe ta arañón:


“La Academia (española) acepta arañón, sin marca dialectal, desde 1770, y como aragonesismo en 1817; a partir de 1925, año en el que se introduce el lema arán, como propio de Álava y Vizcaya con la doble acepción de ‘endrina’ y ‘endrino’, la voz aragonesa remite a la localizada en el País Vasco”.


Mantiene ixo si que ye boz d’Aragón (Ar.) pero no de l’aragonés (arag.), e como ye de dar no aparixe ni arañó ni aranyó, pero sí arán...
  
Arette, A. (2005-2009) Nos fleurs d’Aquitaine dans la langue et la médecine gasconnes. Monein (France) Éditions Pyremonde / Princi Negue.
Castañer, R. M.ª (2009): “Afinidades léxicas en los Pirineos”, en V. Lagüéns (ed.), Baxar para subir. Colectánea de estudios en memoria de Tomás Buesa Oliver, Zaragoza, Institución “Fernando el Católico”, pp. 197-227.
García Andreva, F. (2010) “Estudio léxico del Becerro Galicano emilianense”, Aemilianense [Recurso electrónico] : Revista Internacional sobre la Génesis y los Orígenes Históricos de las Lenguas Romances . -- N. 2 (2010). -- San Millán de la Cogolla : Cilengua, Instituto Orígenes del Español , 2010- v. 
Loscos, F. (1986) Tratado de plantas de Aragón. Teruel, Instituto de Estudios Turolenses. (orix. 1876-1877). 
Moales, et al. (1996) Archivos de flora ibérica. n. 7 Nombres vulgares, II. Madrid, CSIC, Real Jardín Botánico. 
Nagore Laín, F. (2013) Lingüística diatopica de l’Alto Aragón. Uesca, Ed. Publciazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa. 
Tardío, J. et al. (2002) Alimentos silvestres de Madrid. Guía de plantas y setas de uso alimentario tradicional en la Comunidad de Madrid. Madrid, Ediciones La Librería.
Terreros y Pando, E. (1786) Diccionario castellano con las voces de ciencias y artes. Madrid, imprenta de la viuda de Ibarra, hijos y compañía.
Vidaller Tricas, R. (2005) “O mundo bechetal en aragonés: tacsonomía”. Alazet, revista de filología l. 17. pp. 215-235. Uesca, Instituto de Estudios Altoaragoneses.
Villar, L. (ed.) (2006) Flora medicinal del Alto Gállego (Pirineo Aragonés) Herbario de D. Vicente Latorre (1823-1888) farmacéutico de Larrés (Huesca) conservado en Jerez (Cádiz), Huesca, Amigos del Serrablo.

26 sept 2015

Tuaras con rosada




As rosadas e o sol chandro, que cada begata amaitina menos, marcan o cabo d’o berano, as botas se chupen cuan andas por a tasca, no t’aforras o forro polar dica que a calor preta e o solero ye xuto, flors como os engañapastors e os escusabrendas tacan de lila a yerba que, manimenos, encara berdeya. Dicá e dillá sisons d’agüerro e bufas de lupo, frongos de sanmigalada, alegran l’ambista.

M’escapau bels días ta ra bal de Benás, hemos dondiato por as millors montañas d’o país en buena compaña, he repetito fotos de fa muitos años no más que ta fer rechitar o recuerdo. Una, de tuaras amariellas en o Pllan d’Aiguallut, con o fundo de l’Aneto. O mesmo encuadre lo fize con tuaras azuls fa quinze beranos; a diferenzia más gran ye en o glaziar de l’Aneto que enguán se bei acotolato, trestallato, camín de no cosa.

As tuaras

Se fan zinco espezies de tuaras en o país, tres azuls e dos amariellas. D’as azuls, dos: Aconitum variegatum e A. burnatii no más se troban que en un puesto cadaguna. A otra, Aconitum napellus ye común en as montañas d’a Ribagorza, Sobrarbe e bal de Tena pero no plega ta ro Biello Aragón. 

As tuaras amariellas, Aconitum vulparia e A. anthora, son más comuns pero a primera no pasa d’Estanés enta l’ueste. En resumen, no ye fázil trobar tuaras en a Chazetania encara que’n aiga beluna. Isto se beye bien en os nombres comuns: tuara, tuera e tora son propios d’a Ribagorza e d’o Sobrarbe, napech d’a bal de Tena e prou. Calvo Eito reculle nabiello en o suyo triballo sobre a flora merezinal chesa pero estoi que ye una biella parabra que no ha plegato enta l’aragonés moderno, como luego se beyerá.


Napech biene de napellus, “napet”; bi ha consenso en que ye una traza latina tardana. Como se puede debinar as benas d’a tuara fan como un napet que s’ha emplegato muito tanto en merezina como sobre tot como bereno. As matas d’o chenero Aconitum están entre as más berenosas conoxitas y en toz os países en as que crexen se’n ha feito aprezio d’isto, más que más t’acotolar animals u bezins molestos. Dizen os mitos que Heracles en o dozeno e zaguer triballo que abió de fer baxó ta l’infierno e sacó a o Can Zerbero que yera en a suya dentrada. Cuan o mostrugo bido a luz arrozegato por Heracles se le cayó a baba, berenosa, naxendo as tuaras. As coronicas d’o sieglo X cuentan cómo os mainates militars d’a Marca Superior de Al Aldalus emplegaban as tuaras ta emberenar as suyas lanzas e flechas (cf. SEGUY, 1953).

Tuara, tuera, tora son denominazions biellas, bels autors ispano-musulmans fan saper d’a suya esistenzia, anque asobén bi ha dandalos sobre a espezie a ra que fan referenzia pues tuara ha sito sinonimo de bereno. Asinas, un autor anonimo d’entre os sieglos XI e XII (ASÍN, 1943, cf. GARCÍA, 1996) diz:

...en ‘ayamiyya (romanze) tura [...] Crexe en as montañas fredas e abunda en a Marca Superior, en Balaguer, Monzón y en Merida, en a parti de Jaen y en Sierra Nevada [...] en ‘ayamiyya se clama nabaluh, isto ye, “napet”, y en ‘ayamiyya del Tagr, tura. A suya bena se replega [...]; se chafa e, una begata licuata, se tira o suyo suco, que produxe una muerte rapeda. L’antula ye o suyo cuentrabereno”.

En istos autors musulmans se recullen tamién como nombres romanzes tuwara, tuara, tuera, nabello u nabiello. O primer autor meyebal peninsular que charra d’a yerbathura fue Suleiman ben Hassan ben Cholchol, en una obra de l’año 982. Antis, en o sieglo cuatreno Marcellus Empiricus, de Burdeus, ya escribió en o suyo De Medicamentis sobre turam et anturam, a tuara e a anti-tuara, pues se pensaba que a tuara amariella, A. anthora, yera antidoto de l’azul, A. napellus. Trobamos en istos dos nombres zientificos o mesmo par de sinonimos, tuara e napech, (an)thora e napellus. Manimenos Seguy (op. zit.) creye que fuen os arabes os que espardión a parabra, pasando en os Perineus dende o sur enta o norte de man d’os pastors. Ta Seguy os nombres perinencos de Aconitum serban siwét u nabet. No beigo claro que ixe camín pueda esplicar os nombres d’os Alpes u a referenzia de Marcellus.

L’orixen de tuara parixe ser o griego phthora (φθορά), “corrompizión, acotole” que más tardi sirbió ta nombrar matas berenosas (tocsicas, d’o latín toxicum, íste d’o griego toxikon pharmakon, “bereno ta ras flechas”, o primer termino benito de toxon, “arco”, o segundo “bereno”).

Ixa parabra griega s’espardió pa nombrar matas berenosas dende o norte d’Africa (thuera) pasando por os Alpes dica ra Peninsula Iberica. Asinas, tora (tuara...) ta Aconitum se puede sentir en as luengas romanicas d’os Alpes: Piamonte, Saboya, Suiza, amás de en oczitán, franzés, catalán, aragonés u portugués. En Piamonte e Saboya chunto a tora se reculle o sinonimo napel, equibalén a o napech aragonés. Napello por a suya parti se troba en Italia, como en castellano anapelo.

Antiparte, en Almería se conoxe como tuera a Citrullus colocynthis, coloquinta u sandía d’o diaple (TORRES 2004). D’a suya amargor le biene o dito “amarga como tuera” (tuera es tu voz para mi oído, tuera, escribe Miguel Hernández en El rayo que no cesa, cf. Torres). Ye una metafora que se puede trobar tamién en oczitán, asinas en o dizionario de Boissier de Sauvages, de 1756, “Ama coûmo la tôro”, reseñando tôro ta ra bixordera (Sorbus aucuparia). En aragonés (Salas Altas) manimenos se diz “más amargo que ro jenzo” (Artemisia absinthium). Bixordera, coloquinta, napech, ditalera... bariedá de matas ta una mesma metafora entre a muerte e l’amargor. 

De falordias

Rolland (1896) fa referenzia a ra falordia d’a mesacha berenosa replegata por Wilhelm Hertz en 1893. Ye una istoria que naxe en as más biellas falordias d’o norte d’a India: a Višakanyā u Višāngunā (“A nina bereno”) (DONÁ, 2013).
 
Cuenta una d’as bersions que Nanda, rei de Magadha, e o suyo Primer Ministro Rakshasha, prebaban continamén d’eliminar a Chandragupta (presonache istorico muerto fa 2.313 años), o cualo yera salbato siempre por a estuzia d’o suyo consellero Chanakya. Una begata, Rakshasha embió a Chandragupta una višakanyā. Se trataba d’una nina a ra que no más naxer le meteban a mata el-bīś – d’o sanscrito viša, tuara – en a cuna, dimpués baxo o suyo colchón e más tardi baxo ros suyos bestius. A ra fin le’n daba de beber leite en a que yera mazerata a tuara, dica que a nina podeba minchar-ne sin periglo; allora ya yera una “nina-tuara” que mataba a qui se l’arrimase. O caso ye que Chandragupta paró cuenta d’a trampa y rebotó a ra pobra mesacha a un aliato suyo que yera una menaza, o rei Parvataka. Íste fue a bitima zaguera d’os poders d’a mozeta.

A falordia fizo fortuna a trabiés d’os sieglos. Pasó por os arabes e plegó ta ra cultura europeya, a begatas como falordia, atras como costumbre estalentato que debión sufrir bellas ninas-coniello d’Indias. Con o tiempo surtió una bersión en a que se chuntón dos mitos, o d’as ninas-tuara indio e o d’as mullers-serpién, tan antigo u más que o primero. Asinas, en libros meyebals como o Secreto Secretorum se incluye a bersión que meto aquí debán, tirata d’a traduzión aragonesa d’o sieglo XIV, debita a Johan Ferrández de Heredia:

[...] o Alexandre acuerde-te el feyto de la Reyna de los de Nicomedia, cuando por razon de amistança te embió muitos presentes et muitos donos onrados, entre los cuales fue embiada una moça mui bella la cual desde chica era seida criada con benino de serpientes et por aquello su natura fue tornada en natura de serpientes. Et si yo en aquella ora no la abiés guardado diligenmén et no la abiés iuçgado seir moça beninosa por que así tan sin bergüença et tan spantablemén fincaba su bista en la cara de los ombres; et yo entendí que mataría a los ombres solamén por morder-los, la cual cosa tu probés después por speriençia. Et si yo aquesto no te abiés mostrado, tu muert sería stada en la cobdizia del aiuntamiento d’ella.

...Muerte, acotole, viša, phthora que traye l’agüerro como abiso de l’ibierno. As zagueras flors son epitafios d’a primabera, son ninas-tuara que apedecan a o rei berde no más tocar-lo.



Abbé de S*** (1756) Dictionnaire Languedocien – Français. Nimes, Michel Gaude Livraire. (L’Abbé de S*** yera Pierre Augustin Boissier de Sauvages).
Asín Palacios, M. (1943) Glosario de voces romances registradas por un botánico anónimo hispano-musulmán (siglos XI-XII). Madrid, CSIC.
Donà, C. (2013) “La puella venenatta entre littérature et anthropologie”, Recherches & Travaux, 82. Littérature et anthropologie. Université Stendhal.
García Sánchez, E.  (1996) “La flora de Sierra Nevada a través de los auores árabes”, Ciencias de la naturaleza en al-Andalus: textos y estudios, Volume 4
Geuljans, Robert A. etymologie-occitane.fr. Dictionnaire Étymologique de la Langue d’Oc: http://www.etymologie-occitane.fr/2015/04/tora-toro-aconit-chenille/
 Calvo Eito, C. (1990) Exposición de plantas medicinales salvajes del Valle de Hecho. Uesca, Ayto. de Huesca, Otoño Cultural.
Helmreich, G. (1889) Marcelli de medicamentis liber. Lipsiae.
Nitti, J. & Kasten, Ll. (1997) The Electronic Texts and Concordances of Medieval Navarro-Aragonese Manuscripts, Hispanics Seminary of Medieval Studies, Wisconsis (EEUU), Madison University
Rolland, Eugène (1896) Flore populaire ou Histoire Naturelle des Plantes dans leurs rapports avec la linguistique et le folklore. Tome I Librairie Rolland, Paris.
Seguy, J (1953) Les noms populaires des plantes dans les Pyrénées Centrales. Barcelona, Instituto de Estudios Pirenaicos.
Torres Montes, F. (2004) Nombres y usos tradicionales de las plantas silvestres de Almería (Estudio lingüístico y etnográfico). Almería, Diputación de Almería – Instituto de Estudios Almerieneses