Ya fa años que soñaba con fer chiretas de marisco, güei be d'aber-ne por astí, pero seguro que no sapen tan buenas como yo me pensaba de nino

5 ene 2026

Coletas de Ralla

Petrocoptis guarensis, coleta de ralla de Guara

 

A primers de chinero de 2026 os bombolons nos ne baxamos d'Alquezra enta Biarche por beyer a Coleta de Ralla de Guara que se fa en aquellos zinglos. A coleta de ralla de Guara ye una mata de floretas rosas e nombre zientifico Petrocoptis guarensis Fern. Casas, una espezie que no más esiste en zinco poblazions en a sierra de Guara, siendo a suya distribuzión mundial de 13 km2 raditos.

As coletas de ralla, o chenero Petrocoptis, pertenexen a nueu espezies d'o norte d'a Peninsula Iberica más un trozet en o norte d'os Pirineus; a más gran parti biben en o Alto Aragón.

Son una buena sincusa ta repasar a istoria d'a suya esistenzia tanto fesica como cultural. D'a primera, os analises defienden que se creyó como chenero en o Miozeno, entre 10 e 14 millons d'años (ma) BP, esbarrando-se dende a tribu de flors d'as Sileneae. En o Miozeno, en cheneral, o clima yera tropical u subtropical, con una cheoflora Paleotropical, d'árbols como o laurelero, feitos a un clima calido e umedo, por exemplo, con zeras en as fuellas ta ebitar l'augua d'as continas plebias. Fa 14 ma baxoron as temperaturas e suzedió a Estinzión d'o Miozeno meyo, en a que muitas espezies animals e bechetals tenioron que adautar-se u migrar. O clima d'o Miozeno meyo se continentalizó e medroron, seguntes bels autors, estepas, sabanas, en o interior peninsular. Talmén ixo pueda esplicar que bellas menas de flors d'a tribu Sileneae, se cubillasen en zillos, rallas e balmas en as que se libraban de chelos, plebias u insolazión, sin competenzia, buscando l'augua en as crepas e fendillas d'a peña.

Asinas, partindo d'un anzestro común (espezies monofileticas) que trobó o suyo puesto en as rallas de fozes d'o norte d'Iberia, se'n fuén desarrollando nueu espezies deseparatas, que medran en espazios prou curtos (clamatas "estenocoras", menos Petrocoptis pyrenaica, que se troba dende o Pirineu dica a Cordelera Cantabrica).

Una espeziazión de plantas que son relatibamén zercanas en o espazio, asinas, as de Guara, os congustros d'a Ribagorzana, as de l'Esera, as de Sobrarbe, as d'o Biello Aragón, as de Sarrablo e os Mallos, son espezies distintas que son relazionatas con adautazions a o meyo rupicola, a bibir en os zinglos (Petrocoptis guarensis, montsicciana, pseudoviscosa, crassifolia, hispanica e pyrenaica, e montserratii, respeutibamén).

Crexen en crepazas e fallas d'a peña, asobén sobreplomada, que fa teito, como en una balma. Crexen penchatas d'a roca, con o que no les afeutan as cheladas ni un eszeso d'insolazión. L'augua que'n han ye a qu'escurre por a parete u a que tresmina por as crepas. Os entreñudos d'os tallos son curtos, pretando o cocollo d'a planta chunto a ra paret; consigue asinas más estabilidá e librar-se de bella cayita de piedras. Son espezies lonchebas, que biben muitos años, o que compensa o pobre esito d'as suyas simiens.

As flors ta primabera sobrexen d'a mata e asinas pueden ser trobadas por os inseutos que han de polinizar-las. A corola ha zinco petalos claros u rosas que, bistas en o espeutro ultrabioleta, marcan rayas ta fer benir como cal a os polinizadors. Por un regular se trata d'abellas, bombolons, abriaspas u moscas abelleta (Bombylidae) de luenga trompa. Tamién ye común que suquen o suyo néutar os bombolons negros; en iste caso bi ha bels autors que lo claman "furto de néutar" pues no ye claro que implique polinizazión, talmén porque pueden foratar a flor ta tirar o néutar sin dentrar en ella (Guitián, Sánchez & Guitián, 1993: 126).

Cuan a flor ye fecundata se chira enta ra parete por fazilitar que a simién se fique en bella crepa u forato. A simién, cuan ye matura, ha unos pelez que con umedá son pegallosos e le permiten acarrazar-se a ra peña e no cayer en tierra, pues anque podese i naxer a competenzia le'n impedirba. Ye raro que l'aire u atros fautors la leben guaire luen, o que esplica que as poblazions sigan aislatas e con o tiempo resulten en espezies distintas. As simiens se las minchan os coleopters (escarabachos), as matas, si plegan, as crapas (Bañares et al. 2008: 106).

Petrocoptis hispanica. Coleta de ralla pinatense. Santa Zilia de Chaca

Una istoria cultural

En as culturas esiste o que ha nombre: en o prenzipio yera o logos, o berbo, se gosa dezir. A relazión entre ixe berbo, parola razonata, o paradigma que lo creya e a tacsonomía en a que se fica ye o contesto que intresa en iste articlo. Por qué se claman as matas como se claman seguntes a ideolochía u o paradigma d'o tiempo u d'a cultura.

En tiempos d'o sinno debino

Seguiré as esplicazions que espone Michel Foucault en Les mots et les choses (As parolas e as cosas, 1966). Dizen os mitos d'a cultura ozidental que cuan o dios creyó o mundo, o nombre d'as cosas que metió a desposizión d'Adán yeran a mesma imachen d'ellas, e que en a suya traza fesica, as cosas son sinnos que nos desbelan as suyas propiedaz. Bi ha pues dos conchuntos de sinificatos, os que se pueden trobar desaminando as trazas de l'ente, e as que amaga o suyo nombre:

"Di-me pues, demanda Parazelso, por qué a serpién en Suiza, Archelia u Suezia entiende as parolas griegas Osy, Osya, Osy... ¿En qué academias  las han aprendito ta que, no más sentir-las, chire ascape a suya coda, por no ascuitar-las de nuebas? No más sentir a parola, a penar d'a suya naturaleza y esprito, quedan quietas e no empozonian a nadie con a suya fizadura berenosa [...] Si escribes, cuan calga, ixas solas parolas sobre o bercamino, u o paper, y le'n metes debán a ra serpién, se quedará igual d'inmóbil que si le'n eses dito en alta boz" (Camanella, 1620, en Foucault: 48).

O lenguache, o berbo, a parola, fa a mesma funzión que o sinno d'as cosas; en o sieglo XVI conoxer yera rechirar en o sinificato que amagaba tanto a parola (e as suyas partis) como o nombrato, o sinificán e o sinificato. As plantas que han trazas de capeza, de güellos, de riñón u figado amuestran as suyas propiedaz medezinals ta curar ixas mesmas partis d'o cuerpo. As parolas tamién, no más cal saper leyer-las, no son arbitrarias. A etimolochía en o XVI no buscaba o sendito orichinal d'as parolas, sino as suyas propiedaz, as que amagan as letras, as silabas u as parolas enteras. Amagatas dende a confusión d'as lenguas en Babel, as parolas datas por o dios - en ebreu - s'eban enfoscato en as diferens lenguas; caleba analizar, esmicazar, rechirar en cada parola pa trobar as propiedaz orichinals.

"Asinas a zigüeña tan lobada por a suya caridá enta os suyos pais e mais ye clamata en ebreu Chasida, isto ye afable, caritatibo, dotau de piedá... O caballo nombrato Sus biene d'o berbo Hasas [...] que sinifica sobrepuyar, pues entre toz os animals de cuatre patas, iste ye argüelloso e balién, como Chob l'ha descrito en o capítol 39" (Duret, 1613, en Foucaul: 52).

Pero se trata d'una luenga palpiable, una lengua escrita. O dios eba escrito os nombres d'as cosas, Adán no fizo que leyer-ne: O escrito aberba prezedito a o fablato, e ye en os libros o puesto en do buscar os sinificatos, do prauticar ista mena d'esoterismo. No esiste una distinzión entre l'obcheto e o suyo nombre escrito, as descrizions son legenda, cosas que leyer.

Ista interpretazión mitica d'a lengua e a suya escritura ba d'a man d'o conzeuto de lengua sagrata, lengua d'a comunicazión con dios, d'o ritual, lengua machica, cualidaz que más adebán se tresladarán a ras lenguas nazionals que son "lenguas perfeutas": onmiefables - que pueden nombrar a todas as cosas -, normatibas, en a que bi ha una correspondenzia entre a parola e l'ente, entre sinificán e sinificato. Lenguas de poder. No fa guaire, una bezina de Satué nos abisó d'un animal muerto ("una loira") en a dentrada d'o lugar; cuan lo trobemos nos preguntó, qué ye? una paniquesa... como bido que o nombre yera en aragonés, una lengua imperfeuta en a ideolochía común, tornó a preguntar, pero qué ye?, buscaba o nombre "de berdá". Una paniquesa, la beyes? Pues "ixo" ye una paniquesa...

No luen d'ista ideya de lenguas miticas y escritas, ye a custión d'as grafías. Eslexir una grafía etimolochica ye una custión simbolica, mitica si se quiere. Copiando biellas trazas d'escribir, imachinando asobén orichens antigos, esotericos por aluñatos en o tiempo, se busca una perfezión perdita u ansiata, una "perfezión subchetiba" (Velasco, 2003: 26). Un modelo que ta lenguas sin inerzias istoricas, ye anacronico.

En tiempos d'as Luzes e a Razón

Iste paradigma, ista traza de beyer as cosas, cambea con a naxedura d'a Istoria Natural a partir d'o sieglo XVII. As espezies se definen dimpués d'analizar as suyas partis a trabiés d'a bista, que ye o sentiu más obchetibo; seguntes as suyas formas, no pas as colors: "O botanico [...] describe esautamén seguntes cuatre dimensions: o lumero, a fegura, a proporzión e a situgazión [d'as partis d'a planta]" (Linneo, 1788: 76). A etimolochía d'o XVI zede o puesto a ra descrizión naturalista seguntes un prozedimiento concreto, grazias á o cualo debán d'una mesma mata se ferá una mesma descrizión, e dende una descrizión bien farchata se podrá reconoxer una mesma espezie. Se trata de definir a suya estructura: a composizión y ensamblache d'as piezas que farchan o cuerpo.

Por o que pertoca a ras coletas de ralla, no sabemos si bel día tubon bel nombre popular, sí quí fue o primero que las describió seguindo o metodo linneano. Fue Ignacio J. C. de Asso (Zaragoza 1742-1814) qui detalla en 1781 aber trobato en San Chuan d'a Peña una flor que clasifica como d'o chenero Lychnis, que en primeras l'eba parexito una mena de Silene armeria, pero que diz be de ser una espezie nueva de Lychnis. Son dos cheners prou amanatos, mesmo sinonimos ta bels autors.

Coleta de ralla pinatense, Petrocoptis hispanica erborizatas en o sieglo XIX. Royal Botanic gardens KEW 

 

Silene e Lychnis son nombres de Linneo, en 1753, e Tournefort, 1717. Silene talmén por Sileno, un griego mitico, zorrizo e rezio, cuala tripera se puede fer un aire metaforico con o cáliz rinchato de Silene vulgaris. A planta más común d'o chenero ye chustamén Silene vulgaris, a coleta, que tamién se gosa nombrar como petadera u cruixidera porque o caliz tripudo se fa esclatar en a man como chuego. Lychnis biene d'o nombre de bellas plantas en griego, e iste dende Lychnos, 'lampa' talmén por a traza d'o cáliz.

O siguién paso dende ixa posible nueba espezie, parexita a Silene armeria pero clasificata como d'o chenero Lychnis por Asso, lo dio o gascón J. Bergeret en 1803, clasificando a mesma flor, trobata ista begada por a biarnesa bal d'Aspa, como Lychnis pyrenaica. Meyo sieglo más tardi, o 28 de chunio de 1850, l'alemán Willkomm plega ta San Chuan d'a Peña e beye a flor descrita por Asso, cuala zita conoxe. La relaziona con atras dos erborizatas por Mariano Lagasca (Encinacorba / Lezinacorba, 1776 - 1839) con o nombre de Silene glaucifolia e Silene saxicola. Antis, en 1842, A.Braun fica o Lychnis pyrenaica de Bergeret en un chenero nuebo, o de Petrocoptis en o que, con bella discusión, contina agora.

Petrocoptis ye parola d'etimo griego: petro, 'piedra', coptis, колто, колтω, 'cortar, deseparar, trencar d'un truco seco, partir, esmicazar, estarnar'. Ye una copia d'o más clasico latino saxifraga, 'piedra-creba', talmén por no repetir o nombre pues ya eba una Silene saxifraga (con sinonimos Lychnis saxifraga e Petrosilene saxifraga). ¿Trencan as coletas de ralla a peña? Ni as coletas ni Silene saxifraga, pero si tornamos ta ra teoría d'os sinnos, que crexcan en a peña e que as suyas benas se i fiquen por dintro, fizo pensar que las podeba trencar, e ixo yera un siñal de que yera buena ta trencar atras piedras, as d'os riñons. Talmén por ixo e con dople sinificato, Silene saxifraga se conoxe como "yerba d'as piedras".

Con Petrocoptis, o mito tresmina o metodo botanico moderno, yera más propio Saxicola u Petrophila 'que le cuacan as piedras', pero s'eslixió un nombre que daba razón d'o sinificato machico, atro anacronismo.

Manimenos con a determinazión d'o chenero Petrocoptis no remató a istoria d'a clasificazión linneana. En 1999 Mayol & Roselló publicoron un articlo en o que defendeban que istas espezies pertenexen a o chenero Silene, como subgrupo, proposando agrupar-las en cuatre espezies. A de Guara serba Silene pardoi subsp. guarensis (Pardoi como nombre espezifico ha o suyo orichen en 1898: Petrocoptis pardoi, adedicata a o botanico aragonés José Pardo Sastrón, Torrecilla de Alcañiz, 1822 - 1909). No fizo güebra a propuesta e agora se consideran nueu espezies d'o chenero Petrocoptis.

Mirando o que no se beye

Ya no semos en tiempos de buscar os sinificatos esotericos d'as plantas, ni sisquiera d'acotar a clasificazión a bels items morfolochicos que se beyen a güello u con microscopio. O sieglo XX trayó os analises moleculars e as matematicas. O zaguer estudio importán d'o chenero Petrocoptis ye de 2015, lo firman Cires & Fdez. Prieto, e ye elaborato sobre l'analís d'ADN e a inferenzia bayesiana: "Os nuestros resultatos moleculars, refirmatos por criterios morfolochicos, amuestran que os abogamientos d'espezies de Petrocoptis de Rothmaler (1941) son consonantes con un conzeuto filochenetico d'espezie" (Cires & Fdez. Prieto: 233). Tempora mutantur.

Petrocoptis monsicciana. Coleta de ralla d'o Montsec. Congost de Montrebei

 

Os nombres comuns

Como ye debandito, no se sape que as matas d'o chenero Petrocoptis esen bel nombre común antis d'o suyo descubrimiento botanico. Talmén o primero que podemos considerar común fue o que le'n dió Bergeret en 1803 a Petrocoptis pyrenaica, allora Lychnis Pyrenaica: "lychnide des Pyrénées" (1803: 264). Ye una traza común en a biolochía gala, adautar a ra lengua franzesa o termino linneano. Como ascape se beye, ha un problema, conforme cambea a notazión zientifica, o nombre común pierde o suyo sentiu.

Atro nombres que se pueden trobar ye "rompepiedras"[1]  o "romperrocas"[2]. Os dos aprobeitan a traduzión castellana d'o chenero con una funzión entre dibulgatiba e publizitaria, sensazionalista si se quiere; en un contesto comerzial, la una bende un articlo de prensa, la otra un cómic: "una superplanta que bibe en as rallas", "a rompepiedras eba desarrollato abelidaz eszezionals..." As dos denominazions naxen d'un mito simio, que sin dembargo en a cultura urbana moderna puede fer onra ta ra suya conserbazión (u ta ro suyo acotole, a espezie Homo sapiens ye impredezible).

Más fázil ye o nombre que da J.V. Ferrández a Petrocoptis pseudoviscosa, "clavelina del Ventamillo, como bien se poderba clamar" (2008: 22), más achustato que la "Flloreta'l Congustro" ta ista mesma espezie, de Vidaller (2002).

Os nombres comuns no se farchan seguntes escuros sinificatos, como en o sieglo XVI e antis, ni sobre a descrizión esauta d'os suyos elementos, sino sobre prototipos. O conzeuto de "paxaro" ha en a nuestra cultura, como prototipo, a o gurrión. O gurrión "ye más paxaro" que o garrapescaire, por exemplo, e un exemplo anormal de paxaro serba o moriziego, que no ha plumas. Una mesa ye un artefauto con una superfizie plana, debantada sobre cuatre patas, pero reconoxeremos mesas con tres, dos u una pata (a d'a cadiera), e no tomaremos como mesa una que no más puye un furco u un palmo. Os prototipos son incosziens, s'aplican automaticamén, e gosan ser constantes durante o periodo d'a bida d'una persona (Bustos, 2004: 172), cuasi o contrario que o sistema linneano. Seguindo con Bustos:

"Ni toz os miembros a os que ye aplicable o conzeuto [un nombre], les ne ye aplicable en a mesma mida, ni son consideratos como exemplos igual de buenos d'o conzeuto en custión. Asinas que, por un costato, a pertenenzia a o conzeuto parixe ser ta bels miembros una custión de grau e, por atro, no toz os miembros agrupatos en o conzeuto son casos igualmén representatibos d'o conzeuto: bels casos son consideratos tipicos d'o conzeuto en custión e atros manimenos son consideratos secundarios, marguinals u mesmo anormals. A tipizidá e a gradualidá parixen ser as carauteristicas más sobrexiens d'a mayoría d'os conzeutos" (Bustos, 2004: 170-171).

Os nombres pueden ser descritibos u metaforicos. A "yerba d'o riñón" (que s'aplica a Cynoglossum, Amelanchier e Calluna), no fa una traza de riñón, sino que s'emplega(ba) ta curar-ne, e ye, ta os que fan serbir ixe nombre, una "yerba" en o sendito d'o suyo emplego medezinal, encara que Amelanchier, a senera, siga una matullera altera e Calluna, o brueco, una matullo chicote, una bocha (resuena aquí a istoria d'as mullers asasinatas antismás por erboleras, acusazión que gosaba ir chunto a ras de broxa, fetillera e pozonera). Tampó ye o caso d'o "té de ralla", no ye saxifraga que tire piedras d'o riñón anque crexca en as rallas, ye "té"[3], dichestibo e ta o mal de tripas.

Silene vulgaris, coleta, petadera

Por tot o debandito, no beigo brenca en Petrocoptis una flor trencapiedras ni una clabelina sino una coleta, una coleta de ralla, de zinglo, de balma. As coletas prototipicas son as d'a espezie Silene vulgaris, pero en aragonés tamién  son "coletas" as matas de Coronilla scorpioides (un conzeuto anomalo, que diz Bustos, por ixo ye una "coleta mala" en Salas Altas) u as de Bupleurum rotundifolium. En catalán tamién son "coletas" Moricandia arvensis (en Jaen, "collejón"), Bergia capensis, Cardaria draba u Hipochaeris radicata entre atras ¿Qué tienen en común? u bien a traza d'as fuellas u bien a cualidá de minchable. As fuellas de todas, menos a zaguera, son entre oblongas e obalolanzeolatas, isto ye, redondas e bel poco alargadas, no guaire grans, con poca u denguna coda u peziolo, como as de Petrocoptis, pero no como as de Dianthus, as clabelinas que proposa Ferrández, de fuellas subliniars: estreitas e largas; o mesmo Ferrández repleca "clabelet" ta Silene saxifraga, tamién de fuellas alargadas. A flor no ye parexita, sí se fan un aire as de Silene e Petrocoptis, que pertenexen a ra mesma tribu Silenaea. Antiparte ye a calidá de minchable, notable en Silene vulgaris, e compartita en Cardaria e Hipochaeris, ísta zaguera una mena de chicoina u carnigüelo cualas fuellas se salen d'o prototipo. Petrocoptis, como ye debandito, le sabe buena a ras crapas y prou, que sepamos.

Ye a calidá de minchable a que ye en l'orichen d'a parola  "coleta", d'o latín CAULIS, a col, talmén por correzión dende caulicula < CAULICULUS, 'coleta', que dio en mozarabe "caulilla, caulella, colilla, caulichella, caulichiella" (Asín, 1994: 82). D'astí "colleja" en castellano, "coleta, colilla" en aragonés, con as castellanizazions foneticas e lesicas "coleja, colleja, collejeta, collejón". Asín identifica istos nombres con barias plantas, como Silene dioica, pero no ta S. vulgaris, anque o bayo d'o nombre común ye claro.

Por tot o debandito, ta yo as espezies d'o chenero Petrocoptis son coletas de ralla, talmén minchables, pero no podemos comprebar-lo porque están protexitas por a lei; de ser buenas podérbanos pensar que en efeuto esen sito baltizatas como coletas bella begada.

Silene vulgaris, antiparte, tamién tiene como sinonimos prou comuns os de petaderas, cruixideras, esclafidors, pedorretas... (coinziden con l'oczitano e con o franzés "claquet") que fan referenzia a o chuego de fer esclatar o caliz en a man. Por zierto, a mía mai m'aconsellaba alentar dintro d'a flor antis ta, calentando-la, conseguir que petase millor[4]. O conzeuto de petar como prototipo no s'estira como o de "coleta", sobre as fuellas u a calidá de minchable, sino a flors con caliz, corola u fruito amplos: os cluxitos (Gentiana acaulis e similars) e o narziso perolet ("petaderas") (Narcissus pseudonarcissus), con a corola tancata e larga, as ugas d'o diaple ("petador") (Cucubalus baccifer), de cáliz como a coleta normal, u as cascabilleras ("petaderas") (Colutea arborescens), que fan un fruito rinchato, buedo e gran. Son conzeutos u prototipos diferens que dan nombres distintos a ras mesmas espezies; un conzeuto que no sirbe ta Petrocoptis.

Silene dioica. Coleta

As coletas de ralla

O chenero Petrocoptis ha bariato en a tacsonomía zientifica entre cuatre e doze espezies, seguntes se'n han ito fendo estudios. Agora se consideran nueu espezies con tres subespezies que, ya mesos en farina, podemos clamar asinas:

- Petrocoptis guarensis Fern. Casas, coleta de ralla de Guara. Se troba en 13 cuadriculas de 1 km2 d'a sierra de Guara.

- Petrocoptis hispanica (Willk.) Pau, coleta de ralla pinatense. Medra en o Prepinineo chazetano, as Altas Zinco Billas e Nabarra. Fue a que I. de Asso describió en o sieglo XVIII en as parez d'o monesterio pinatense, o de San Chuan d'a Peña. Ixa fue a primera begada que se paró cuenta d'a suya singularidá.

- Petrocoptis pyrenaica (J. Bergeret) A. Braun ex Walp., coleta de ralla pirenaica. A subespezie pyrenaica ye d'o Pirineu atlantico franzés, bals ozidentals aragonesas, Nabarra e País Basco. A subespezie glaucifolia ye cantabrica. A subespezie viscosa ye berziana. S'eslixe "pirenaica" como denominazión culta fren a "pirinenca", que tamién poderba fer onra.

- Petrocoptis crassifolia Rouy, coleta de ralla d'a Zinca. Cuanca alta d'a Zinca.

- Petrocoptis montsicciana O. Bolòs & Rivas Martínez, coleta de ralla d'o Montsec. Propia d'o  Prepirineu ribagorzano.

- Petrocoptis montserratii Fern. Casas, coleta de ralla d'os mallos. Se fa en os mallos d'Agüero, Murillo e Riglos, en as rallas d'almendrón de l'Auturía y en as de Canziás.

- Petrocoptis pseudoviscosa Fern. Casas, coleta de ralla de l'Ésera. D'os congustros d'Aiguasallenz e Bentamillo.

- Petrocoptis pardoi Pau, coleta de ralla d'o Bergantes. Se fa en o río Bergantes.

- Petrocoptis grandiflora Rothm., coleta de ralla ozidental. Entre León e Ourense.

 

 Petrocoptis montserratii. Coleta de ralla d'os mallos. Santa Orosia, Yebra de Basa

 

Asín Palacios, M. (1994 [1943]) Glosario de voces romances registradas por un botánico anónimo hispano-musulman (Siglos XI-XII) Edición Facsímile. IFC.

Bañares, Á., G. Blanca, J. Güemes, J.C. Moreno & S. Ortiz , (eds.) (2009) Atlas y Libro Rojo de la Flora Vascular Amenazada de España. Adenda 2008. Dirección General de Medio Natural y Política Forestal (Ministerio de Medio Ambiente, y Medio Rural y Marino)-Sociedad Española de Biología de la Conservación de Plantas.

Cires, E. & Fdez. Prieto, J.A. (2015) "Phylogenetic relationship of Petrocoptis A. Braun ex  Endl (Caryphylloceae), a discussed genus from the Iberian Peninsula", in Journal of Plant Research, 128 (2): 223-238. DOI 10.1007/s10265-014-0691-6.

Foucault, M. (1966) Les mots et les choses. Éditions Gallimard.

Guitián, J. & Sánchez, J.A. & Guitián, P. (1993) "Biología y conservación de Petrocoptis grandiflora en el Noroeste Ibérico", Bot. Complutensis 18: 123-128.

Ferrández Palacio, J.V. (2008?) Cuadernos de Flora Ribagorzana I. L'Aigüeta de la Ribagorza.

Linné, Ch. (1788) Philosophie botanique. Cailleau - Rouen, Leboucher.

Mayol, M. & Rosello, J.A. (1999) "A Synopsis of Silene Subgenus Petrocoptis (Caryophyllaceae) in Taxon 48 (3): 471-482. DOI:10.2307/1224558

Rolland, E. (1899) Flore populaire ou Histoire Naturelle des Plantes dans leurs rapports avec la linguistique et le folk-lore, t. II. Librairie Rolland.

Roman Tendededero, J. (2012) La flora y su terminología en la provincia de Jaen: fitonimia y dialectología. Tesis doctoral. UNED.

Segura Mundía, S. (2013) Nuevo diccionario etimológico latín-español y de las voces derivadas. Universidad de Deusto.

Valles, J. (dir.) (2014) Noms de plantes. Corpus de fitonímia catalana. Generalitat de Catalunya, Departament de Cultura. Termcat, centre de terminología.

Velasco Maillo, H.M. (2003) Hablar y pensar, tareas culturales. Temas de antropología lingüística y antropología cognitiva. UNED.

Vidaller, Tricas, Rafel (2002) "La Flloreta'l Congustro", en Guayente, 62.

Vidaller Tricas (2003) Libro de as matas y os animals. Dizionario Aragonés d'Espezies Animals y Bechetals. Consejo de Protección de la Naturaleza de Aragón:

https://es.scribd.com/document/446558303/Libro-de-As-Matas-y-Os-Animals-Rafel-Vidaller-Tricas-2004

https://lenguasdearagon.org/wp-content/uploads/2022/11/Libro-das-matas-y-os-animals.pdf

Petrocoptis pseudoviscosa. Coleta de ralla de l'Ésera. Congustro de'l Bentamillo

 



[1] Navarro & Hernaz (2024) Rompepiedras y la familia bióloga. Divulgare

[2]https://www.heraldo.es/multimedia/imagenes/blog/petrocoptis-guarensis-o-romperrocas-una-superplanta-que-vive-en-los-cortados/

[3] https://chiretademarisco.blogspot.com/2013/09/te-de-ralla-te-de-tasca.html

[4] Asinas mesmo en buena parti d'Europa: "Ista flor sirbe de chuguete a os críos. Fan esclatar a bola que fa o cáliz en a fren u en a man. D'isto bienen a más gran parti d'os nombres d'a planta. Cuasi todas as Sileneae pueden serbir a iste mesmo uso, como a Silene dioica e a Silene latifolia, e por ixo leban asobén os mesmos nombres" (Rolland, 1899: 252)


 

10 dic 2025

Flora de Lapayón

 
Briza media, yerba de lapayón
 

¿Qué ye un lapayón? Vázquez en o suyo estudio d'a toponimia tensina (1994: 251) diz que ye un terreno farto (aguanoso), de posible sinonimia con fenero, alportando tres decumentos tensinos d'o sieglo XV: «que afruenta con lapayon de conçello clamado Lapayón de Senyor», «un fenero o lapayón ena Scaçosa» e «con Lapayón de Concelho et con Strimal». Un fenero gosa ser un terreno umedenco u de regano, y en una d'as azepzions d'o Dizionario aragonés de terminos cheograficos: "En bels lugars, mollar, u corro de mon por an que remanantía muita augua, estando cuasi de contino fenerizo u embadinau" (Casaus & Miguel, 2008: 151), u siga, un terreno farto.

 Como toponimo se troba en Ribagorza, en Sobrarbe y en a bal de Tena, dende Castanesa dica Sallent. En o Dizionario debandito, un lapayón ye un "biber u mananzial por an que surte l'augua que en terrenos calsinos más altos desaparixe en engulliders, crepas y foratos. Gosa aber-ne d'augua contina, y atras que son intermitens" (Casaus & Miguel, 2008: 181-182). Por a mía parti, en Sallent entendié que ye un reguero en o patro u en a tasca (2022: 103). As tres definizions han en común patro u tasca e augua.

A esplicazión sobre l'orichen de lapayón más zitata ye a de Corominas e Pascual en a dentrada LAPA III d'o suyo dizionario (DCECH, t. III). Dizen que parando cuenta d'o sinificato deribato d'o castellano lapachar e de lapa en basco e atros romanzes, asinas como en antigos lesicografos castellanos, creyen que lapa yera primitibamén un zenegal, un mollar; benirba d'una familia de parolas onomatopeyicas estendita por muitas lenguas indoeropeyas e uraloaltaicas, que recuerdan o soniu produzito cuan se charpurquía en o zeniego. Chapurquiar, zapotiar como un zapo en o tarquín, suena a metafora naxita en tiempos antigos.

Onomatopeyas de tiempos antigos

Seguindo o analís que fa Foucault sobre as diferens teorías de l'orichen d'o lenguache, cuan charra d'as ideyas de Condillac (más que más en Grammaire, 1775) sobre o "lenguache natural", leyemos:

"En o lenguache d'azión, ye o cuerpo o que fabla [...] En as dibersas situgazions do se troba, l'ombre fa zeños, a suya cara fa aparatos; fa chilos inarticulatos - isto ye, que no son feitos ni con a luenga ni con os labios -. Tot isto no ye encara ni lengua ni signo, sino efeuto e causa d'a nuestra animalidá, [ye unibersal] por o que permite a l'ombre parar cuenta d'o suyo sentiu, o mesmo ta el que ta os suyos compañons. Puede pues asoziar un chilo que siente a otro, un zeño en a suya cara, as mesmas representazions que han, muitas begadas, repetito os suyos propios chilos u zeños. Puede replecar ista mimica como a marca e o sustituto d'o pensamiento de l'otro [...] Con iste uso conzertato d'o signo (ya espresión), bella cosa como un lenguache ye naxendo" (1966: 120).

O chapiar d'os suyos piez en o tarquín, en o bardo, ixe lapa primordial, no serba chustamén un aprendizache entre espresions inarticulatas de personas, sino imitazión d'un rudio natural. Una imitazión que se comparte e conzierta, seguindo a Condillac; una imitazión talmén no tan primitiba como o chilo u o zeño, pues ya semos en una comunicazión berbal, con luenga e labios. Ye curioso cómo as teorías de Condillac renaxen en o sieglo XXI. Luca Nobile relaziona espresamén a ipotesis imitatibo-chestual de l'orichen d'o lenguache de Condillac con as neurozenzias:

"As neuronas mirallo son neuronas motor d'o cortex de simios e ombres que han a propiedá de autibar-se, no solo cuan femos una azión, sino tamién cuan beyemos u sentimos a belatro que fa a mesma azión. Aseguran una alianza automatica e precoszién entre as azions perzibitas e as azions executatas. Si por exemplo siento a belún que ubre una puerta, as mías neuronas mirallo autiban automaticamén o programa motor que me sirbe ta ubrir una puerta. Ye asinas que comprendo a significazión d'ixe rudio. Se trata pues d'un dispositibo imitatibo d'orichen natural que nos permite identificar-nos con l'otro, de comprender o suyo chesto dende l'interior, d'aprender-lo e de reproduzir-lo.

Asinas que, puesto que as neuronas mirallo se troban prenzipalmén en l'aria de Broca, a conoxita rechión de l'emisferio cucho d'o zelebro, responsable de l'articulazión fonetica e sintautica, Rizzolatti e Arbib han propuesto considerar o suyo descubrimiento como a preba d'una contigüidá neorofisiolochica y ebolutiba entre a imitazión chestual e l'articulazión lingüistica" (Nobile, 2012: 1-2).

De Corominas e as lapas

Tornando ta Corominas e Pascual, dan a definizión de lapa en castellano como 'telo': "telo (telilla) que bellas criptogamas farchan en a superfizie d'un liquido" (DCECH, t. III: 578), e zita un testo de 1570 que charra d'un telo (lapa) rezio e robinoso que s'eba formato sobre l'augua d'una lacuna.

Corominas e Pascual parixen chuntar ixa lapa-telo, sobre liquido, con a lapa-zenagal onomatopeyica, sin quedar claro que amas a dos sigan equiparables. Zita contino o lapachar en castellano como 'mollar, paúl', mesmo con a definizión d'o dizionario castellano conoxito como Autoridades, que en 1734 diz: "Pantano en que ye más l'augua que a tierra: e por o rudio que se fa cuando se anda por el, se clamó Lapachar por a fegura Onomatopeya". As coinzidenzias en os significatos zitatas por Corominas e o FEW nombran l'oczitano, o basco, irlandés, portugués, franzés, griego u o galo/zelta, sin que plegue a dar treslau sobre un orichen zierto, dillá d'a debandita onomatopeya; ta Corominas e Pascual, bi ha incoderenzias en os datos que s'esponen, sobre un orichen común de lapa, que "demuestran que no semos debán d'un bocable indoeuropeu, sisquiera debán d'un zeltismo, sino debán d'una onomatopeya, creyata independienmén en romanze y en os demás idiomas, talmén de data prou moderna" (DCECH, t. III: 579). E biene aquí o biello dilema de l'antropolochía, dende o sieglo XIX, entre difusión e imbenzión independién d'un caráuter cultural; en iste caso, que una onomatopeya, que se podeba pensar ye un fenomeno antigo, naxca igual e independienmén en diferens luengas y en epoca prou moderna ye una mica difízil. Antiparte, e por o que refiere á o tiempo, lapayón se troba en o Cartulario d'Alaón, un decumento de chinero de l'año 903 que charra de: "ipso Lapagone usque in ipsa Petra alba", un Lapagone que s'identifica con  llapayó(n) (OnCat, V: 39) e se situga en Denui, en a Ribera d'a Baliera. Astí mesmo, Corominas replegó en epoca moderna "Es Llapaions", en os lugars Castanesa e Denui, e Bidaller (2003: 33) en Denui "Els Llapallons".

Antiparte, como parola d'a mesma familia e orichen se troba o berbo lapar u laminar, lapiar en aragonés ozidental, llepá benasqués, que se fa serbir igual en basco, franzés, biarnés u catalán. Aquí tamién con orichen onomatopeyico. Ye intresán a definizión que da Pardo Asso d'o berbo lapiar:

"LAPIAR (lat. lambito, as, are, laminar como os cans e gatos). Chasquiar a luenga fendo rudio. II Ubrir e tancar a boca deseparando a luenga d'o paladar, produzindo o mesmo rudio. Asinas dizen d'un enfermo u d'o que ha ra boca muito xuta: No puede ni aún lapiar" (1938: 14).

 

 

Cirsium monspessulanum. Cardo de lapayón, rallero

 

De metonimias

Lapayón, nombre común, toponimo e... o chentilizio d'os abitadors d'o Pueyo de Chaca, os lapayons. Encara bi ha más, dende ixa onomatopeya de misteriosa naxedura plegamos ta ra botanica por meyo d'un sintagma preposizional que produze un nuebo sustantibo por metonimia. Suena embolicato pero no'n ye brenca.

En una gambada por Formigal, fa bels años, e charrando con un ganadero sallenuto, identificó como lapayón una mena de yerba que crexeba en un lapayón, un estreito reguero que correba por a tasca. Yo, parando cuenta de que podese ser una  informazión esbarizadera ranqué a yerbeta e comprobé o dato: "sí, ixa; no ye buen pasto, se fa chunto á l'agua". A mata yera d'a espezie Briza media, una graminia (Poaceae) prou fázil de conoxer porque fa uns corazonez como espigas que quedan penchatos a ra merzé de l'aire, d'o cualo le'n bienen muitos d'os nombres comuns en as diferens lenguas d'o continén, como os biarneses amoreta e tremoleta, que no cal traduzir. Seguntes o Herbario de Jaca, se fa en patros e yerbazals de rechions frescas con prezipitazions moderatas u altas. En o caso de Sallent, se suposa que por meyo d'un sintagma preposicional: *yerba de lapayón, se plegó a una metonimia, lapayón, por a que a parti se nombra como o conchunto.

Ixo en o Formigal de Sallent, berdas tascas ta ras que plega o clima atlantico con boiras, plebias e nieus, y en a que os lapayons son comuns. Pero, si baxando enta o sureste pasamos Lanuza, camín camín por a Portiacha y Es Cuach, pegaremos en Pandicosa. Semos sobre os lapayons d'O Pueyo de Chaca, as chens d'o lugar. Aquí tamién trobamos lapayons floristicos, no as yerbetas de Briza media, sino as matas d'un cardo, Cirsium monspessulanum subsp. monspessulanum, un cardo de flors purpras, que se fa de tres u cuatre palmos. Asinas lo me charró Manuel Ramón Campo, Pol. Ye una mata "esclusiba de suelos fartos, en o canto de fuens, reguers e mollars, chunqueras, paúls u tosqueras..." (Villar et al. 2001: 323), isto ye, propio de lapayons. Aquí, en Pandicosa, se fa una metonimia equibalén: *cardo de lapayón > lapayón, e nos trobamos asinas dos espezies omonimas sin salir d'a bal de Tena. En catalán, por exemplo, uno d'os nombres d'ista espezie ye card de séquia, 'cardo de zequia', que no s'alcorza en séquia. Tampó pasa en aragonés con una floreta que crexe en farto, a bonica flor de mollar (Eriophorum spp.).

Si bel día quedasen istas denominazions d'as dos matas sin as referenzias toponimicas, qui querese mirar l'orichen d'os nombres se'n irba seguramén enta otro LAPPA, no o de o lapayón onomatopeyico, sino o nombre latino d'a cachurrera, una mata que s'agarra en a ropa e o pelo. Dende ixe LAPPA, en Aragón, amás de bels sinonimos d'a cachurrera, bienen os nombres de lapa, laparata, laparaza, lapaza u lampaza, ta bellas espezies  d'os cheners Rubia, Galium e Setaria, espezies totas que han en común agarrar-se en a ropa e o pelo (tamién se clama asinas a matas d'o chenero Rumex, pero istas deriban d'o grecolatino LAPHATIUM: 'azitola, rapazuala, napazuala, lapazuala').

Una aprosimazión ideolochica, de cosas que s'agarran, que fa pensar en as lapas marinas, u en a llapa que define Ballarín Cornel en benasqués: "mena de crosta como de caspa, fuertemén apegata a ra piel d'o crapazín, con a que naxen bels ninons u se les ne fa dimpués, por ser poco curiosos" (1978: 298). Corominas e Pascual (op. cit.) en a mesma dentrada de LAPA III d'a que benimos fablando, incluyen ista llapa como crosta de roña en a capeza d'os ninos, replecata en o Pallars, chunto a ras distintas definizions de deribatos posibles de *LAPPA como tarquín, bardo, buro, borfollo, molsa, que refieren en teoría a lapachar como 'zenagar' u 'telo', tot ya comentato.

Metaforas 

En o estudio sobre a tacsonomía d'o mundo bechetal en aragonés (Vidaller, 2005) a conclusión fue que as categorías d'ixa demba surtiban d'a esperienzia corporal, a trabiés d'a nezesidá de tresladar-se. Lo fize seguindo a teoría de Lakoff, seguntes a cuala as propiedaz d'as categorías son interazionals, no son atributos intrinsecos de bel obxeto, sino que resultan d'as trazas de cómo as personas, por o suyo cuerpo u por a suya dotazión cognitiba, s'enfrontinan a u se concaran con os obxetos. Concluyié asinas en que as categorías bechetals en aragonés se farchan seguntes a resistenzia á o paso, esferenziando-se primero entre yerba e barza, pasable u no pasable, e dimpués seguntes graus de resistenzia: molsa, yerba, bocha, mata u árbol.

Pensando en Lakoff y en lapayons, me biene t'a capeza una chanada de nineza que estoi que ye pertinén. Yera domingo, en Salas, tocaba escoscar-me con augua calién salita de ro caldero de ro fogaril e meter-me muda nueba ta ir a misa. Como quedaba tiempo dica que sonase a campana con o terzer abiso ta dentrar en a ilesia, m'amané a beyer a tío Joaquín en o molino, astí m'estié beyendo moler dica que tocó puyar a cumplir con o mosen. Pensé en alcorzar por una demba por plegar antis e, a mitá cruzar o campo, os piez s'afondón en a tierra farta dica ra canilla. Zeprenín zeprenán saqué o pie dreito, que bino sin o zapato... me costó tiempo e apuros salir d'aquel contorniello e plegar ta ro cobertizo d'a ilesia cuasi curioso. Buen chandrío, encara m'apura pensar-lo.

Un lapayón ye un patro farto, o diya d'a charrada en Formigal en pasé más d'uno; con as botas de cuero impermiable no más caleba parar cuenta de no pisar en mollar. No serba o mesmo con abarcas e peducos, o paso no ye franco, te puez quedar apegato en o bardo, u salir farto d'augua buralenca, como me pasó en a demba de Salas.

Corominas e Pascual en o dizionario etimolochico, adedican 4 dentradas diferens a ra boz LAPA:

- LAPA I, como musclo bibalbo, que relazionan bien dende o significato de 'lena, losa, lastra', por a casca que la protexe, u con o de a LAPPA bechetal, por o que s'apega.

- LAPA II, a LAPPA bechetal, a cachurrera.

- LAPA III, o telo e o zenagal.

- LAPA IV, a losa, d'embolicatas etimolochías.

A cachurrera (chenero Arctium), e as matas d'os cheners Rubia, Galium e Setaria debanditas, han en común pegar-se a ra ropa u o pelo, por ixo tamién se conoxen como pegalosa, pegallosa, pegarrosa, pegarrosilla, raspialla, garrapelos, raspasayas u raspadera, entre atras denominazions. S'apegan como a llapa benasquesa e pallaresa en a capeza d'os ninos, e como o lapa 'bardo', 'buro' en occitano, u o griego λάπη (lapi) 'morgallo, moco' (en Corominas e Pascual, t. 3: 579) pero tamién 'bardo, tarquín, zeniego' (en-academic.com), u "esbruma, escuma, p. e. en a superfizie d'o bin, baba, moco" (Frisk, 1960: 78), que nos torna ta ro 'telo' de LAPA III. Tot dintro d'una metafora apegallosa.

Isto ye, as tres primeras dentradas de LAPA en Corominas e Pascual, o musclo que s'apega a ra roca, a cachurrera apegallosa e o zenagal bardiador, comparten una mesma metafora dende un significato de 'apegar-se'. Igual por ixa bía se podeba sacar treslau d'o suyo orichen.

 

 
Mapa d'o termino de O Pueyo, 1928
 

E os de O Pueyo de Chaca

O Pueyo eba un termino prou curto en o fundo d'a bal de Tena (461 has), en o plano en que s'achuntan os rius Galligo e Caldarés. Si no por partizipar en os dreitos d'o quiñón de Pandicosa, con Oz, talmén no fuese un lugar do bibir a bentena de casas que diz Madoz eba en o sieglo XIX. O chentilizio popular de lapayons, como todas as motadas d'os lugars, no ye amable, ye d'un lugar con os piez fartos... Madoz (1845-1850) talmén da bella pista; si repasamos as enfermedaz que reseña en os lugars d'a bal, trobamos: catarros, asmas e polmonías en Sallent, Escarrilla, Sandiniés, Oz e Pandicosa (aquí fiebres terzianas), idropesías en Lanuza (se gosan relazionar con toxicos e berenos...), diz que bi ha climas saludables en Tramacastiella, L'Artosa, Piedrafita e Búbal, e siñala como malotía común de O Pueyo, o rumatismo: a ruma, a umedá e os lapayons fan pacha, tot s'apega...

 

 Bibliografía

Bidaller Tricas, R. (2003) "Bels toponimos de a Bal de Castanesa", en Luenga & Fablas, 7, Uesca, Consello d'a Fabla Aragonesa. pp. 31-40.

Casaus Parrilla, Ch & Miguel Ballestín, P. (2008) Dizionario aragonés de terminos cheograficos, Zaragoza, Gara d'Edizions - IFC.

Corominas, J. & Pascual, J.A. (1980-1991) Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico, 6 vols., Madrid, Gredos. (DCECH)

Foucault, M. (1966) Les mots et les choses, Éditions Gallimard.

Frisk, H. (1960) Griechisches etymologisches wörterbuch. Band I: A - Ko, Heidelberg, Carl Winter - Universitätsverlag.

Herbario de Jaca: http://floragon.ipe.csic.es/biologia.php?cod_taxon=3273a&genero=Briza&especie=media&subespecie=media&variedad=

Madoz, P. (1986 [1845-1850]) Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España y sus Posesiones de Ultramar. Huesca, Valladolid, Ámbito Ediciones S.A. - Diputación General de Aragón.

Nobile, L. (2012) "La Grammaire de Condillac face au paradoxe de l'origine naturelle du langage" in Colombat, B. & Fournier, J.M. & Raby, V. (dir.) (2012), Vers une histoire générale de la grammaire française, Paris, Champion.

OnCat: Joan Coromines. Onomasticon Cataloniae: https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=73370.

Pardo Asso, J. (1938) Nuevo diccionario etimológico aragonés, Zaragoza, Imprenta del Hogar Pignatelli.

Real Academia Española (1726-1739) Diccionario de la lengua castellana, en que se explica el verdadero sentido de las voces, su naturaleza y calidad, con las frases o modos de hablar, los proverbios o refranes, y otras cosas convenientes al uso de la lengua, Madrid, Fco del Hierro. (Autoridades)

Vázquez Obrador, J. (1994) "Para un corpus de toponimia tensina, I: registros en protocolos de un notario de Sallent durante los años 1424-1428, 1431, 1443 y 1450", pp. 213- 279; Javier Giralt Latorre, "Toponimia de San Esteban de Litera (Huesca)", en AFA, 50. Zaragoza, IFC. pp. 281-321.

Vidaller Tricas, R. (2005) "O mundo bechetal en aragonés: taxonomía", en Alazet, 17. Uesca, IEA.

Vidaller Tricas, R (2022) Encuestas de lesico natural, 2011-2021", en Luenga & Fablas, 26. Uesca, Conseelo d'a Fabla Aragonesa, p 93-142.

Villar, L.  & Sesé, J.A. & Vicente, J. (2001) Atlas de la Flora del Pirineo Aragonés II, Angüés, Ediciones La Val de Onsera.